Khoảng 2.000 năm trước, tại cái nôi của nền văn hóa Sa Huỳnh (Quảng Ngãi), người Việt cổ đã biết làm muối dựa trên những triền đá kề núi, giáp biển. Nghề làm muối thủ công bình dị ấy đã mở ra câu chuyện đặc biệt về kỹ thuật sản xuất của cư dân Sa Huỳnh cổ xưa.

Quy trình làm muối độc đáo trên đá

Trên mặt đá lỗ chỗ những hốc trũng tự nhiên, từng tinh thể muối nhỏ li ti gắn kết rồi lớn dần dưới cái nắng miền Trung. Hơn 50 năm gắn bó với các phiến đá ven biển, bà Nguyễn Thị Hà (làng Gò Cỏ, phường Sa Huỳnh) cúi xuống kiểm tra từng ô đá, công việc bà đã thuần thục từ thuở nhỏ theo lời dạy của cha mẹ. Nay ở tuổi gần 70, bà vẫn là một trong những người kiên trì nhất gìn giữ cách làm muối đặc biệt này.

"Nghề có từ rất lâu, truyền từ đời này sang đời khác. Chúng tôi giữ nguyên phương pháp cũ nhưng cải tiến quy trình để hạt muối sạch hơn", bà Hà nói.

Bãi đá làm muối nằm sát biển, khá bằng phẳng. Bà chọn các hốc đá tự nhiên ở vị trí cao, sóng biển không tới được, múc nước biển đổ đầy rồi phơi nắng khoảng 7 ngày để tích tụ độ mặn. Tại các "ruộng muối", bà đắp bờ bằng đất sét trộn cát quanh những ô đá trũng, sau đó múc từng gàu nước đã phơi nắng đổ vào. Sau 3 - 4 ngày, muối bắt đầu kết tinh.

Trong suốt thời gian này, người làm muối phải túc trực liên tục: trời sắp mưa phải vội múc nước cất vào thùng có nắp đậy; giữa trưa nắng gắt lại châm thêm nước đã đủ độ mặn để kích thích muối kết tinh nhanh. Nếu ở các ruộng muối thông thường, tinh thể muối lắng xuống đáy thì tại trảng đá Gò Cỏ, muối kết thành từng mảng lơ lửng trong nước, quấn lấy nhau và lớn dần.

Khi thu hoạch, những mảng muối được gỡ khỏi đá, rửa qua nước biển để loại bỏ bụi bẩn, sàng lấy hạt lớn rồi tiếp tục phơi đến khi muối khô hoàn toàn và trắng tinh. Thành phẩm có vị mặn thanh, không gắt, đặc biệt thích hợp để ướp cá, muối mắm giúp cá thơm và bảo quản được lâu. Trung bình cứ 3 ngày, bà Hà thu được 7 - 8 kg muối. Sản lượng tuy không lớn nhưng mỗi hạt muối nơi đây mang theo câu chuyện dài hơn cả một đời người.

Di sản nghìn năm của người Việt cổ

Năm 2025, Tiến sĩ Đoàn Ngọc Khôi, nguyên Phó Giám đốc Bảo tàng Tổng hợp Quảng Ngãi, tình cờ nghe bà Vân (nay là Tổ trưởng Tổ bảo tồn trảng muối cổ Gò Cỏ) hát bài chòi có nhắc đến hai từ "Trảng Muối". Chi tiết ấy ngay lập tức thu hút sự chú ý của nhà nghiên cứu.

Ông Khôi đến Gò Cỏ tìm gặp bà Vân và được chính người phụ nữ này dẫn đến khu vực tổ tiên từng làm muối. Trước mắt nhà khảo cổ là một không gian di sản đặc biệt: bãi đá, hốc đá, dấu tích con đường cổ và khu cư trú nằm trọn trong không gian văn hóa Sa Huỳnh. Qua khảo sát của ông Khôi, khu trảng muối cổ rộng khoảng 10 ha, nằm trên triền đá ở Gò Cỏ, cách khu cư trú của cư dân Sa Huỳnh cổ khoảng 800m và cách khu mộ táng khoảng 500m.

"Đó là lời giải cho kỹ thuật làm muối thời tiền sử mà tôi tìm kiếm bấy lâu", TS. Đoàn Ngọc Khôi chia sẻ. Việc phát hiện trảng muối cổ là bằng chứng quan trọng chứng minh cư dân tiền sử tại Việt Nam đã biết khai thác nước biển và sản xuất muối từ rất sớm.

Dù có nét tương đồng với phương pháp làm muối cổ tại Dương Phố (đảo Hải Nam, Trung Quốc, niên đại khoảng năm 800 SCN), kỹ thuật ở Gò Cỏ vẫn mang nét độc bản. Người dân Lý Sơn (Quảng Ngãi) hay cư dân Okinawa (Nhật Bản) từng làm muối bằng cách tưới nước biển lên nền đá san hô rồi phơi nắng. Trong khi đó, người Gò Cỏ cô đặc nước biển trước, rồi mới đưa vào các hốc đá để kết tinh theo một quy trình kiểm soát độ mặn khắt khe.

Phát hiện này bổ sung một mảnh ghép quan trọng cho bức tranh sinh kế của cư dân Sa Huỳnh cổ mà còn giúp hình dung rõ hơn mối quan hệ giữa con người với biển cả từ hàng nghìn năm trước - Nơi con người không chỉ cư trú bên biển, đánh bắt hay giao thương đường biển, mà còn biết tận dụng nắng, gió, đá và nước biển để tạo ra muối - thứ gia vị thiết yếu cho đời sống.

Nâng tầm giá trị từ quá khứ đến hiện tại

Theo cứ liệu lịch sử, thời vua Đồng Khánh (triều Nguyễn), các làng sản xuất muối ở Quảng Ngãi, trong đó có làng Tân Diêm, đã được ghi danh trong Đồng Khánh địa dư chí. Đến thời Pháp thuộc, muối Sa Huỳnh được người châu Âu ưa chuộng, ví như "vàng trắng" của xứ An Nam và được đưa sang tiêu thụ tại châu Âu.

Ngày nay, toàn bộ sản lượng muối trảng đá được Hợp tác xã Du lịch Cộng đồng Gò Cỏ thu mua với giá 100.000 đồng/kg, cao gấp khoảng 100 lần muối thông thường, dùng làm quà tặng cho du khách. "Cách làm này giúp bà con gia tăng thu nhập từ du lịch, tránh cạnh tranh về giá và ngăn chặn nguy cơ muối trảng đá bị làm giả", đại diện hợp tác xã cho biết.

Mục tiêu của cộng đồng Gò Cỏ là biến trảng muối thành điểm nhấn du lịch trải nghiệm, dùng muối làm quà tặng để truyền tải câu chuyện văn hóa về không gian cư trú và nghề truyền thống của người xưa.

Ông Nguyễn Đức Bình, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Quảng Ngãi, đánh giá sự quan tâm của các chuyên gia và du khách quốc tế là tín hiệu rất tích cực cho địa phương.

Hiện Trảng muối cổ Gò Cỏ đã được Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Quảng Ngãi đề xuất bổ sung vào phạm vi Di tích quốc gia đặc biệt Văn hóa Sa Huỳnh.

Từ nước biển, nắng trời và đá núi, cư dân Sa Huỳnh đã kiến tạo nên nguồn "vàng trắng" của riêng mình. Hơn 2.000 năm trôi qua, nghề làm muối trên đá vẫn vẹn nguyên vẻ đẹp mộc mạc. bình dị. Không chỉ là phương thức mưu sinh, nỗ lực gìn giữ nghề của bà con nơi đây chính là thông điệp kết nối quá khứ với hiện tại: những giá trị được trao truyền bằng đôi tay và ký ức cộng đồng sẽ luôn bền vững cùng thời gian.