Giữa bức tranh thổ cẩm muôn màu của các dân tộc Việt Nam, di sản của người Hrê nổi bật với một lối biểu đạt riêng từ gam màu, kỹ thuật đến các dải hoa văn miên man kể chuyện. 

Qua bao thế hệ phụ nữ Làng Teng, tình yêu bản làng, thiên nhiên và dấu ấn giao thoa văn hóa lâu đời giữa miền ngược với miền xuôi được ký thác vào từng sợi chỉ.

Quan niệm âm - dương trong bảng màu đặc trưng

Điểm nhận biết đầu tiên ở thổ cẩm Hrê chính là bảng màu tối giản đen - đỏ, cùng đường chỉ trắng thường xuất hiện trong các dải hoa văn sọc ngang. Dù gam màu này cũng xuất hiện ở các dân tộc sống bên dãy Trường Sơn như Bahna, Gia Rai, Ê Đê hay Kơ Tu, nhưng cách người Hrê dành những khoảng nền đen rộng kết hợp dải đỏ, điểm trắng thanh mảnh tạo nên một sắc thái thẩm mỹ riêng.

Sắc màu cũng biểu đạt quan niệm truyền thống của người Hrê: sắc đen tượng trưng cho đất, nước, thuộc tính âm và nữ giới; màu đỏ đại diện cho thế giới vô hình của thần linh, mang thuộc tính dương và sức mạnh nam giới. Sự song hành ấy phản ánh triết lý âm - dương, gắn kết con người với thiên nhiên và thế giới tâm linh.

Bảng màu ấy còn lưu giữ ký ức tinh hoa tri thức cộng đồng. Thuở trước, khi cây bông còn phủ trắng nương đồi, người Hrê đã hoàn thiện nghệ thuật nhuộm màu từ thiên nhiên. Lá ghin gu già giã nát nấu chung với bột gạo ra sắc đen huyền bí, còn vỏ cây pắh-đếch kết hợp vôi tạo nên sắc đỏ mê hoặc. Bộ ba đen - đỏ - trắng chính là dấu hiệu nhận diện quen thuộc của sắc vải Hrê qua nhiều thế hệ.

Cuộc đối thoại của hoa văn

Trên băng hoa văn của tấm thổ cẩm Làng Teng không có "hồi văn", tức hoa văn không lặp lại trên các đường viền mà nó kéo dài hết lớp này tới lớp khác đến vô tận. Sự tinh xảo trong cách thể hiện cuốn hút người xem phải "đi theo" đến cùng, sống cùng vào dòng chảy văn hóa. Ở đó, mỗi cụm, mỗi dải hoa văn đang "thầm thì" câu chuyện văn hóa, lịch sử từ ngàn xưa.

Theo các nghệ nhân ở Làng Teng, hoa văn mắt chim, với những hình thoi lồng nhau, gửi gắm ước mong về sự chở che, bình an, trong khi các dãy tam giác lại gợi liên tưởng đến mái nhà sàn và núi đồi. Mỗi đường dệt vì thế lưu giữ một lát cắt đời sống, từ thiên nhiên, công việc thường ngày đến những ước vọng giản dị của con người.

TS. Đoàn Ngọc Khôi, nguyên Phó Giám đốc Bảo tàng Quảng Ngãi cho biết, những nét đặc trưng của văn hóa Đông Sơn lẫn Chămpa hiện diện rõ trên hoa văn thổ cẩm Làng Teng, đó là điểm khác biệt lớn so với thổ cẩm các dân tộc khác cùng tựa lưng vào dãy Trường Sơn. TS. Đoàn Ngọc Khôi cũng cho biết thêm, trong các cuộc liên miên giữa vương quốc Champa và Đại Việt từ nhiều thế kỷ trước, để tránh gươm đao, một bộ phận người Chăm đã lánh nạn lên vùng cao này rồi trà trộn với người bản địa. Trải qua nhiều đời, các cuộc hòa huyết giữa người Chăm và người dân tộc thiểu số ở vùng cao đã sinh ra một "tạng" người như người Hrê ở Làng Teng ngày nay.

Qua bao thế hệ, những lớp ảnh hưởng văn hóa được tiếp nhận, biến đổi và hòa vào ngôn ngữ trang trí riêng của người Hrê. Trên tấm vải tinh xảo của Làng Teng, câu chuyện về núi rừng, cuộc sống bình yên nơi miền sơn cước hiện diện bên cạnh những dấu vết gợi nhớ một lịch sử tiếp xúc văn hóa lớn hơn. Ấy là cái vô giá độc bản, không thể thay thế của thổ cẩm Làng Teng.

Nghệ thuật tạo hoa văn hai mặt

Một trong những nét đặc sắc làm nên diện mạo thổ cẩm Hrê nằm ở kỹ thuật dệt cài hoa văn trực tiếp trên khung cửi truyền thống.

Thay vì dùng khung gỗ lớn có hệ thống go và bàn đạp như người Thái hay Mường, phụ nữ Hrê lại quen thuộc với khung dệt thắt lưng gồm những thanh tre, gỗ đơn sơ. Một đầu hệ sợi được cố định vào cột nhà, đầu còn lại nối với dây chằng quàng qua lưng người thợ. Ngồi duỗi chân trước khung dệt, họ dùng chính sức căng cơ thể để điều chỉnh sợi dọc, kết hợp nhịp nhàng các động tác đưa thoi, gài sợi và đập sợi.

Thợ dệt phải ghi nhớ bản vẽ và tính toán cách đan cài ngay từ đầu với sự tập trung cao độ để đảm bảo quy luật sắp xếp các mô típ hoa văn. Chỉ cần một sai sót nhỏ, toàn bộ công đoạn phải làm lại từ đầu. Kỹ thuật đập sợi chặt tay tạo nên chất vải đằm, có độ đàn hồi tự nhiên cùng bề mặt chặt chẽ, hoa văn sắc sảo ở cả hai mặt.

Năm 2019, nghề dệt thổ cẩm Làng Teng chính thức được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Ngày nay, cùng với cơ hội mới, dời dòng sông Liêng hiền hòa, thổ cẩm Hrê đã bước vào những dáng hình hiện đại, đến với nhiều quốc gia.

Giữa bao đổi thay về kiểu dáng và thị hiếu, những khung dệt dưới chân đèo Lâm vẫn giữ một vai trò đặc biệt: nơi các thế hệ phụ nữ Hrê tiếp tục giữ gìn dấu ấn dân tộc, được làm nên từ sự hòa quyện giữa bảng màu tiết chế, hệ hoa văn cổ giàu ý nghĩa văn hóa và kỹ thuật dệt cài tinh xảo. Chính tấm "căn cước" đó, sẽ tiếp tục tự hào kể vang khúc ca bản sắc người Hrê đến nhiều miền đất hơn nữa, nơi mà chính những người nghệ nhân phía sau vẫn còn chưa từng biết đến.