Trên những sườn núi xanh ngút ngàn của xứ Trà Bồng, cây quế không chỉ là ký ức, là bản sắc của đồng bào Cor mà đang thực sự trở thành "trụ cột" kinh tế.

Từ những bàn tay cần mẫn gieo ươm trên rẫy đến những xưởng chế biến sâu ngát hương, câu chuyện của người trồng quế hôm nay là hành trình biến sản vật đại ngàn thành sinh kế bền vững và dòng sản phẩm mang giá trị cao.

Nối mạch sắc xanh trên rẫy

Tại xã Thanh Bồng, ông Hồ Văn Hùng - một người Cor gắn bó lâu đời với cây quế. Ông không nhớ nổi gia đình mình sở hữu bao nhiêu vạt đồi, bao nhiêu gốc quế. Chỉ biết rằng, bên cạnh cây tự ươm, mỗi năm gia đình ông lại nhận thêm nguồn giống từ các chương trình Nhà nước hỗ trợ để trồng dặm thêm 5.000 - 6.000 gốc mới.

"Cây quế là nguồn sống chính của gia đình tôi. Nhờ thu hoạch quế hằng năm mà tôi trang trải được mọi chi phí sinh hoạt, từ sinh hoạt hàng ngày đến việc lớn như tích góp làm nhà", ông Hùng bộc bạch.

Nhiều hộ gia đình người Cor tại Thanh Bồng cũng đang viết tiếp câu chuyện vươn lên từ rừng như ông Hùng. Anh Hồ Văn Nam (xã Thanh Bồng) vừa được hỗ trợ 5.000 cây quế giống theo dự án phát triển kinh tế vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Sau gần hai năm vun xới, bón chăm tỉ mẩn, vườn quế của gia đình anh đã phủ một màu xanh tốt tươi.

"Có giống tốt, có cán bộ hướng dẫn kỹ thuật tận tình, người Cor mình yên tâm lắm. Gia đình sẽ dồn sức chăm sóc để vườn quế phát triển, có nguồn thu ổn định nâng cao đời sống", anh Nam chia sẻ.

Nhờ sự đồng hành từ chính quyền và tinh thần gắn bó với cây di sản của bà con, Thanh Bồng hiện có hơn 1.000 hộ canh tác trên diện tích 1.345 ha quế.

Ông Lê Văn Chiến, Chủ tịch UBND xã Thanh Bồng cho biết, địa phương xác định phát triển vùng nguyên liệu gắn với bảo tồn nguồn giống quế truyền thống là mục tiêu cốt lõi. Xã phấn đấu mỗi năm trồng mới khoảng 50 ha, đưa tổng diện tích quế lên gần 1.600 ha vào năm 2030, vừa bảo tồn nguồn gen bản địa vừa đảm bảo nguồn cung cho các cơ sở chế biến.

Việc bảo tồn giống quế truyền thống, duy trì vùng nguyên liệu và nâng cao chất lượng sản phẩm là những yếu tố quan trọng để giữ vững thương hiệu quế Trà Bồng, tạo nền tảng cho hoạt động chế biến và mở rộng thị trường.

Đa dạng sản phẩm, nâng tầm giá trị

Nếu người trồng quế tạo nền móng vững chắc trên sườn núi thì các cơ sở thu mua và chế biến địa phương chính là những người tiếp sức, nâng tầm giá trị cho loại sản phẩm đặc trưng này. Thay vì chỉ bán nguyên liệu thô, quế đang được đưa vào nhiều công đoạn chế biến để tạo ra các sản phẩm phục vụ đời sống, làm quà tặng và trang trí.

Tại xã Trà Bồng, Công ty TNHH Hương Quế Trà Bồng là một trong những doanh nghiệp tiên phong đồng hành cùng người dân. Bình quân mỗi năm, cơ sở thu mua khoảng 400 - 500 tấn quế nguyên liệu của bà con trong vùng. Nguồn vỏ quế tươi ngon không chỉ dừng lại ở việc xuất bán thô hay phơi khô truyền thống mà được đưa vào quy trình chế biến sâu.

Dưới bàn tay khéo léo của người thợ địa phương, vỏ quế Trà Bồng với hàm lượng tinh dầu dồi dào đã hóa thân thành đa dạng chủng loại sản phẩm. Ngoài việc sử dụng làm gia vị, dược liệu, cây quế còn cung cấp nguyên liệu cho hoạt động sản xuất tinh dầu nguyên chất, tăm, nhang sạch đến các mặt hàng thủ công mỹ nghệ tinh xảo như hộp trà, bình hoa, tranh quế. Mỗi sản phẩm không chỉ có giá trị sử dụng cao mà còn khắc họa rõ nét hoa văn, câu chuyện văn hóa của đất và người Cor ở Quảng Ngãi.

Hiện nay, toàn tỉnh Quảng Ngãi đã có 13 sản phẩm chế biến từ quế đạt chứng nhận OCOP. Việc phát triển các dòng sản phẩm OCOP từ sự đầu tư và sáng tạo của người dân và cách doanh nghiệp đã tạo ra "lối thoát" lớn cho bài toán rủi ro biến động giá nguyên liệu thô, giúp người nông dân an tâm gắn bó lâu dài với chu kỳ canh tác vốn kéo dài nhiều năm của cây quế. Vì vậy, phát triển chế biến sâu cần được xem là một hướng đi quan trọng bên cạnh việc duy trì vùng nguyên liệu.

Các sản phẩm OCOP được chế biến từ quế cũng đang trở thành cầu nối để đưa đặc sản địa phương đến gần hơn với người tiêu dùng. Khi gắn kết hoạt động quảng bá với các sự kiện văn hóa, du lịch và xúc tiến thương mại, sản phẩm không chỉ được giới thiệu như một mặt hàng nông nghiệp mà còn mang theo hình ảnh vùng đất, con người và bản sắc của Quảng Ngãi.

Từ sắc xanh ngút ngàn trên đỉnh núi cao đến những sản phẩm OCOP hiện diện trên những kệ hàng toàn quốc, hành trình của quế Trà Bồng đang minh chứng cho một hướng đi đúng đắn: lấy người dân làm gốc, lấy giá trị chế biến và bản sắc cộng đồng làm bệ phóng đưa sản phẩm quê hương vươn xa.