Từ những ruộng muối lấp lánh dưới nắng miền Trung, nghề làm muối Sa Huỳnh (Quảng Ngãi) không chỉ lưu giữ tri thức dân gian, kinh nghiệm ứng xử với thiên nhiên qua nhiều thế hệ mà còn chứa đựng câu chuyện về hành trình mở đất, đấu tranh cách mạng và bản sắc văn hóa của cư dân vùng biển.

Hạt muối mang dấu ấn lịch sử

Theo tư liệu từ các bậc cao niên, nghề làm muối Sa Huỳnh hình thành từ hành trình Nam tiến của những lớp cư dân miền Bắc và vùng Thanh - Nghệ - Tĩnh. Khi dừng chân bên đầm Nước Mặn thông ra cửa biển Sa Huỳnh, những người đi mở đất đã khai hoang, lập làng và gây dựng nên nghề muối.

Dưới thời phong kiến, vùng muối Sa Huỳnh với tên gọi làng Tân Diêm từng được ghi chép trong các bộ địa chí như Đồng Khánh địa dư chí, Đại Nam nhất thống chí. Nhờ điều kiện tự nhiên ưu đãi cùng kinh nghiệm sản xuất tích lũy qua thời gian, nơi đây nhanh chóng trở thành một trong những thủ phủ sản xuất muối quan trọng bậc nhất của xứ Đàng Trong.

Không chỉ giữ vai trò kinh tế, hạt muối Sa Huỳnh còn in đậm dấu ấn kháng chiến. Trong hai cuộc chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, muối là nguồn tiếp tế thiết yếu cho chiến trường Tây Nguyên. Mặc cho địch kiểm soát, phong tỏa gắt gao, diêm dân Sa Huỳnh vẫn kiên cường vượt rừng, gùi từng gùi muối lên vùng cao cho cán bộ, chiến sĩ cách mạng.

Tri thức dân gian kết tinh dưới nắng

Điều làm nên nét riêng độc đáo của muối Sa Huỳnh chính là phương pháp thủ công theo quy trình phơi nước phân tán và kết tinh trên nền đất.

Vụ muối thường bắt đầu từ tháng Giêng và kéo dài đến tháng 7 âm lịch. Để chuẩn bị, diêm dân phải dành gần hai tháng đắp đê, dẫn nước, cải tạo mặt ruộng và san phẳng các ô phơi. Khâu làm nền ruộng đòi hỏi sự tỉ mỉ đặc biệt: cát được ngâm nước biển, phơi khô giảm phèn rồi đầm nện nhiều lần cho phẳng lỳ, chắc chắn. Công việc tưởng chừng đơn giản này lại quyết định trực tiếp đến độ sạch và chất lượng hạt muối.

Khi mặt ruộng sẵn sàng, nước biển được dẫn qua hệ thống mương vào các ô phơi. Dưới nắng và gió nhiệt đới, nước bốc hơi dần để lại những tinh thể muối trắng. Diêm dân phải chăm chú quan sát màu sắc, độ mặn cùng sự kết tinh để chọn đúng thời điểm thu hoạch. Khi muối kết tinh, bà con dùng chiếc trang chuyên dụng cào nhẹ trên mặt ruộng, gom muối thành từng dải rồi vun đống cho ráo nước trước khi gánh về kho.

Mỗi công đoạn đòi hỏi sự nhẫn nại cùng khả năng "đọc" thời tiết của bà con. Chỉ cần một trận mưa bất chợt, công sức nhiều ngày lao động có thể trôi theo dòng nước. Bởi vậy, nghề muối không chỉ cần sức vóc mà còn đòi hỏi sự am hiểu tường tận về nắng, gió, con nước và thổ nhưỡng, một kho tàng tri thức dân gian quý báu về khả năng thích ứng của cộng đồng cư dân ven biển trước thiên nhiên.

Không gian văn hóa của cộng đồng diêm dân

Nghề muối Sa Huỳnh gắn liền với không gian văn hóa biển giàu bản sắc, nơi có Di tích quốc gia đặc biệt Văn hóa Sa Huỳnh, đầm An Khê cùng nhiều di tích lịch sử, tín ngưỡng. Với diêm dân, hạt muối không chỉ là sinh kế mà còn mang giá trị tâm linh, gắn với lòng tri ân tiền nhân.

Tại cánh đồng muối tổ dân phố Tân Diêm, miếu thờ Tổ nghề muối là chốn linh thiêng của cộng đồng. Hằng năm, vào ngày 16 tháng 7 âm lịch (Lễ Hạ điền), diêm dân lại hội tụ về đây tổ chức lễ Chánh tế để tưởng nhớ các vị Tiền hiền khai phá, truyền dạy nghề. Nghi lễ này vừa thể hiện đạo lý "uống nước nhớ nguồn", vừa là dịp để người làm muối chia sẻ kinh nghiệm, thắt chặt tình đoàn kết và gửi gắm ước nguyện mưa thuận gió hòa.

Những gian lao của nghề cũng đi vào ca dao, dân ca và những câu chuyện truyền miệng bên ô ruộng. Bảo tồn nghề muối, vì thế, không đơn thuần là giữ một phương thức sản xuất truyền thống mà chính là giữ gìn tập quán, tín ngưỡng và ký ức cộng đồng của cư dân miền biển.

Đánh thức giá trị di sản từ những ô ruộng muối

Cánh đồng muối Sa Huỳnh hiện có diện tích khoảng 106ha với hơn 560 hộ diêm dân, cung cấp cho thị trường khoảng 6.500 - 7.000 tấn muối mỗi năm.

Để nâng cao giá trị sản phẩm, diêm dân và các cơ sở địa phương đã từng bước đa dạng hóa, phát triển nhiều dòng muối giá trị gia tăng như muối hoa, muối tre, muối hầm, muối bọt... Nhiều sản phẩm được đầu tư bài bản về quy trình chế biến, bao bì, nhãn hiệu và tham gia chương trình OCOP, giúp hạt muối truyền thống tiếp cận các phân khúc thị trường mới.

Năm 2024, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ghi danh Nghề làm muối Sa Huỳnh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia (loại hình Nghề thủ công truyền thống). Đây là sự tôn vinh xứng đáng cho tri thức dân gian và sức lao động bền bỉ của cộng đồng diêm dân và đặt ra yêu cầu phải có những giải pháp thiết thực để bảo vệ không gian sản xuất, duy trì đội ngũ người thực hành và tạo điều kiện để nghề truyền thống tiếp tục phát triển trong đời sống đương đại.

Từ những ô ruộng kết tinh dưới nắng gió miền Trung, nghề muối Sa Huỳnh đang tiếp tục kể câu chuyện về sức sống của một vùng đất và hành trình gìn giữ bản sắc quê hương. Vị mặn của hạt muối hôm nay không chỉ kết tinh từ biển cả mà còn lắng đọng từ chiều sâu lịch sử, văn hóa và tình yêu tha thiết của bao thế hệ diêm dân xứ Quảng.