Dưới chân đèo Lâm, bên dòng sông Liêng hiền hòa, những người phụ nữ Hrê ở làng Teng vẫn ngày ngày cần mẫn bên khung dệt, gìn giữ sắc thổ cẩm đã gắn bó qua bao thế hệ. Những tấm vải mang hoa văn núi rừng nay đang tìm lại sức sống, từ đôi tay bền bỉ của các nghệ nhân đến khát vọng mang nghề truyền thống vươn xa của lớp trẻ.

Cách trung tâm thành phố Quảng Ngãi chừng 60km về phía Tây Nam, làng Teng (xã Ba Động) hiện ra bình yên bên dòng sông Liêng. Đây là ngôi làng duy nhất lưu giữ trọn vẹn mạch sống của nghề dệt thổ cẩm truyền thống Hrê - một di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đang từng ngày khẳng định lại vị thế kiêu hãnh của mình.

Khúc ca văn hóa trên tấm thổ cẩm làng Teng

Người làng Teng lớn lên không ai nhớ rõ nghề dệt có tự bao giờ. Chỉ biết rằng, trong mọi nghi lễ trọng đại của đời người Hrê, từ hội làng, lễ ăn trâu đến ngày cưới, bên cạnh tiếng chiêng ba và men rượu cần nồng đượm, bao giờ cũng có những bộ ca tuư iu 'nhoh (váy áo thổ cẩm) hay kpen (khố).

Trong ký ức của các bậc cao niên, tháng Ba, khi tiết trời ấm áp, các thiếu nữ Hrê lại mang gùi lên dọc các triền suối thu hoạch những bông vải trắng, đàn ông trong làng lại vào rừng hái lá ghin gu, bóc vỏ cây pắh đếch. Thứ nguyên liệu tự nhiên này phối cùng bột gạo hoặc vôi để nhuộm sợi.

Qua bàn tay chế tác, thớ sợi dần ngả sang sắc đen tuyền và đỏ thắm, hai gam màu biểu tượng của người Hrê. Ngày nay, dù nguyên liệu dệt dần thay thế bằng chỉ màu công nghiệp, phương pháp dệt và kỹ thuật tạo hình hoa văn vẫn giữ trọn sự tinh xảo nguyên bản.

Nghề dệt thổ cẩm làng Teng dùng khung dệt thắt lưng thô sơ, cơ động. Người thợ dùng chính cơ thể mình để làm căng sợi dệt: một đầu néo vào cột nhà, một đầu quàng qua thắt lưng. Người dệt phải giữ lưng thẳng, chân duỗi đều, duy trì lực kéo ổn định suốt hàng giờ liền để mặt vải phẳng phiu, chắc tay, dày dặn mà không thô ráp.

Khó nhất là kỹ thuật "dệt cài hoa văn" trực tiếp trên khung cửi, khác hoàn toàn với việc thêu trên vải đã dệt sẵn. Kỹ thuật này đòi hỏi tay nghề điêu luyện để hoa văn hiện rõ, sắc nét cả hai mặt và không lộ chỉ thừa. Một tấm vải thường mất khoảng sáu ngày để hoàn thành, với loại nhiều họa tiết cầu kỳ có thể mất đến nửa tháng.

PGS.TS. Huỳnh Ngọc Thu, giảng viên cao cấp trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQG-HCM, phó Chủ tịch Hội Dân tộc học - Nhân học TP.HCM nhận xét: "Thổ cẩm Hrê tiết chế hơn về màu, chủ yếu trong ba sắc đen, đỏ, trắng, với bố cục sọc và hình học đối xứng. Vẻ đẹp của nó nằm ở sự trầm mặc, chắc khỏe và kỷ luật trong nhịp điệu hoa văn."

Xét trong không gian Trường Sơn - Tây Nguyên, thổ cẩm Hrê có nét tương đồng với thổ cẩm Ba Na, Gia Rai, Ê Đê, Cơ Tu ở nền đen, sọc đỏ và mô típ kỷ hà. Tuy vậy, làng Teng có điểm riêng đáng giá nhất: dấu vết giao thoa văn hóa.

"Người Hrê cư trú ở vùng chuyển tiếp giữa núi cao Trường Sơn và đồng bằng ven biển Quảng Ngãi - nơi từng là không gian của văn hóa Sa Huỳnh, Chămpa rồi Đại Việt. Trên tấm vải Làng Teng, ta nhận ra những khối hình học quen thuộc của Tây Nguyên, họa tiết răng lược gợi nhớ trống đồng Đông Sơn, đường sóng nước như trên đồ gốm, cùng nét cách điệu mang dáng dấp Chăm và Việt. Thổ cẩm Làng Teng vì thế giống như một tấm bản đồ về các cuộc tiếp xúc, trao đổi lâu đời giữa miền núi và miền xuôi", PGS.TS. Huỳnh Ngọc Thu kết luận.

Những người giữ hồn thổ cẩm Hrê hôm nay

Đầu những năm 2000, giao thương mở rộng, trang phục may sẵn tràn về làng, nếp váy cổ truyền thưa dần. Nghề dệt đòi hỏi nhiều công sức nhưng thu nhập ít ỏi khiến nhiều phụ nữ phải gác lại khung cửi.

Thế nhưng, những người mẹ như bà Phạm Thị Thung, bà Phạm Thị Pót, Phạm Thị Điền vẫn tranh thủ những đêm nông nhàn nhóm lửa bên khung dệt để níu giữ sợi dây liên kết với cội nguồn. Mạch nguồn bền bỉ ấy đã đón ngọn gió lành: Năm 2019, Nghề dệt thổ cẩm truyền thống thôn Làng Teng chính thức được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, trở thành niềm tự hào và động lực phục hưng nghề.

Tiếp nối thế hệ đi trước, lớp trẻ làng Teng đã dấn thân với tư duy mới mẻ. Tốt nghiệp đại học, chị Phạm Thị Sung trở về mở cửa hàng giới thiệu sản phẩm, nhạy bén tận dụng mạng xã hội để quảng bá và tăng tìm kiếm khách hàng, đồng thời tạo việc làm cho dân làng.

Khát vọng đưa thổ cẩm vươn xa dần hiện thực nhờ nỗ lực của chị Phạm Thị Y Hòa (35 tuổi). Tháng 10/2021, thổ cẩm Hrê hiện diện tại Triển lãm Thế giới Expo 2020 Dubai; tháng 3/2022, hoa văn thổ cẩm tiếp tục xuất hiện trong show thời trang "Dòng chảy bất tận". Năm 2023, thổ cẩm thương hiệu Y Hòa được tỉnh Quảng Ngãi lựa chọn làm sản phẩm quà tặng đối ngoại, xuất hiện tại 17 quốc gia.

Trải qua bao thăng trầm, những chiếc ca tuư iu 'nhoh cho nữ, tấm k'beng cho nam hay tấm khăn đầu mu truyền thống nay đã rộn ràng đến bao vùng đất mới. Bên chân đèo Lâm, tiếng lách cách thoi đưa hôm nay đang reo vui về một trang mới dẫu nhiều thử thác nhưng đầy tự hào, dệt bằng chính sự cần mẫn và sáng tạo của người Hrê làng Teng.