Từ làng cổ Kon Kơ Tu (xã Đắk Rơ Wa, tỉnh Quảng Ngãi), những sợi bông tự nhiên qua tay người thợ dệt đã hóa thành trang sách sống động, mang những câu chuyện cổ dân gian và nét đẹp văn hóa Ba Na vươn xa tới bạn bè quốc tế.

Bằng tình yêu cội nguồn và tư duy sáng tạo, anh Huỳnh Nguyên Thông (tên nghề nghiệp là Thong Bahnar) đã cùng thương hiệu Thong Bahnar Weaving Culture thổi luồng sinh khí mới vào nghề dệt truyền thống.

Trở về với nơi khởi sinh để thổ cẩm được "sống"

Sinh ra và lớn lên tại Kon Tum, thuở nhỏ anh Huỳnh Nguyên Thông thường theo bạn bè vào chơi trong làng cổ Kon Kơ Tu. Hình ảnh những người phụ nữ Ba Na cần mẫn bên hiên nhà sàn, tiếng khung cửi lách cách và những tấm vải dệt sợi bông tự nhiên đã in sâu vào ký ức tuổi thơ anh.

Thương hiệu Thong Bahnar ra đời cũng chính từ những sản phẩm dệt đầu tiên của ngôi làng này. Ban đầu, anh mở cửa hàng tại TP. Hồ Chí Minh và Đà Lạt, nhưng món "nợ" ân tình với nơi khởi sinh cùng tình yêu làng cổ luôn trăn trở, thôi thúc anh quay về.

Năm 2022, Nhà trưng bày và không gian dệt của Thong Bahnar Weaving Culture chính thức được đặt tại làng Kon Kơ Tu. Theo anh, đây là cách duy nhất để một tấm thổ cẩm Ba Na được "sống" đúng nghĩa. Nơi đó có bầu không khí và nếp sống bản địa, có từng cây bông vải lớn lên từ đất mẹ, có màu nhuộm tự nhiên sẵn trong gian bếp, và ánh nắng cùng hương khói bếp củi quyện vào từng thớ vải bên tiếng rù rì trò chuyện bằng tiếng mẹ đẻ. "Xuyên suốt quá trình 'sinh' ra từng tấm vải, nó đã tắm táp đã đời trong hơi thở đời sống của người Ba Na rồi", anh tâm sự.

Vải dệt thổ cẩm tại làng Kon Kơ Tu thu hút bởi "sự thật" được phục dựng trọn vẹn từ quy trình cổ truyền. Sản phẩm sử dụng chất liệu sợi bông tự nhiên, nhuộm màu hoàn toàn từ thảo mộc bản địa (như củ nghệ, cà phê, lá cẩm, củ nâu...) và dệt thủ công.

Giữa bối cảnh vải dệt máy lấn át, thổ cẩm nơi đây vẫn giữ vững giá trị độc bản nhờ hệ thống hoa văn hình người và động vật có cử động vô cùng sống động, phức tạp trên một đường thẳng, điều hiếm có làng nghề nào ở Tây Nguyên làm được. Đây chính là nền tảng quý giá để người thợ dệt thổi hồn vào những câu chuyện dân gian, đưa văn hoá và giấc mơ người Ba Na lên từng thớ vải.

Từ ngàn đời, nghề dệt thổ cẩm Ba Na được mặc định là công việc độc quyền của phụ nữ; đàn ông tuyệt đối không "rớ" đến khung cửi. Thế nhưng, anh Thông đã quyết định phá vỡ rào cản đó. Với tâm niệm "Muốn phát triển nghề, mình phải là người thấu hiểu từng đường chỉ thớ vải", sau nhiều năm kiên trì xin học từ già Yin – nghệ nhân cao niên giỏi nhất làng, anh đã thành thạo nghề dệt. Sự thấu hiểu tận cùng đó giúp anh thiết kế lại chiếc khung cửi truyền thống thành khung cửi Thong Bahnar-Inkle nhỏ gọn, linh hoạt, giúp thợ dệt giảm sức nặng cơ thể, tiết kiệm thời gian mà vẫn giữ trọn độ phức tạp của hoa văn.

Dòng chảy "truyện cổ trên vải dệt" và khơi nguồn sinh kế

Bước đột phá rực rỡ nhất trong hành trình của Thong Bahnar chính là sự ra đời của dòng sản phẩm "truyện cổ trên vải dệt". Xuất phát từ việc già Yin biết dệt rất nhiều họa tiết hình người (bngai), anh Thông đã mạnh dạn gợi ý bà dệt một câu chuyện dân gian. Bà Yin đồng ý và chọn tích truyện Chàng Rít, cậu bé mồ côi nghèo vượt nghịch cảnh lấy vợ tiên, biểu tượng cho ước mơ may mắn của người dân quê.

Từ tấm dệt đầu tiên trên khung truyền thống, già Yin tiếp tục dệt các chặng đường tiếp theo của Chàng Rít trên khung Inkle, rồi đến các câu chuyện về Tết Trung thu, Giáng sinh... Nhận thấy giá trị tinh thần quá lớn, anh Thông quyết định không bán khoảng 20 tấm dệt chuyện cổ này, mà biến chúng thành không gian workshop kể chuyện độc đáo. Tại đó, du khách quây quần thưởng thức câu chuyện qua từng khung cảnh dệt, trực tiếp ngắm nhìn kỹ thuật thể hiện hoa văn. Thỉnh thoảng, già Yin trực tiếp tham gia kể chuyện bằng tiếng Ba Na, để khách đoán nội dung câu chuyện thông qua âm điệu rất thú vị.

Sự hồi sinh của nghề dệt tại Kon Kơ Tu không chỉ bảo tồn văn hóa mà còn trực tiếp tạo sinh kế bền vững cho cộng đồng. Từ việc dựng nhà sàn, tham gia đội múa cồng chiêng, đến việc các bà, các mẹ và các bạn nữ trẻ trong làng cùng tham gia dệt vải, người dân đã có thêm nguồn thu nhập ổn định ngay trên quê hương.

Du khách đến trải nghiệm nghề dệt tại Thong Bahnar Weaving Culture đồng thời trở thành khách du lịch của làng. Và Kon Kơ Tu có thêm sản phẩm trải nghiệm tại phòng dệt của Thong Bahnar.

Đặc biệt, các sản phẩm ứng dụng từ thổ cẩm Thong Bahnar như áo dài, trang phục hiện đại, ga giường, thảm trải sàn... đã vươn xa khỏi buôn làng, trở thành quà tặng ngoại giao cao cấp, từng vinh dự xuất hiện tại Vatican dâng tặng Đức Giáo Hoàng Francis vào năm 2019. Mới đây, hành trình ấy tiếp tục ghi dấu mốc mới khi những "truyện cổ trên vải dệt" chính thức vượt biên giới đến thủ đô Vientiane (Lào) trong khuôn khổ chương trình Meeting Point 2025 do Mekong Cultural Hub tổ chức.

Anh Thông chia sẻ, việc chọn cái tên Thong Bahnar là cách anh bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đối với một dân tộc đã truyền động lực cho anh trở về với cội nguồn: "Và như cách cuộc sống tôi thay đổi với những may mắn và niềm hạnh phúc nhận được kể từ khi chọn hành trình này. Tôi tha thiết biết ơn vì thổ cẩm đã chọn tôi, người Ba Na đã chọn tôi, mở mắt và tâm trí tôi trước những nét đẹp văn hóa quê hương đang dần mai một cùng thời gian".