Theo ngôn ngữ của người Ba Na, "Kon Kơ Tu" có nghĩa là ngôi làng nguyên sơ. Đúng như tên gọi, làng cổ Kon Kơ Tu mang trong mình vẻ đẹp trầm mặc, nhuốm màu thời gian, chứa đựng những giá trị văn hóa đặc sắc của cộng đồng người Ba Na sinh tụ lâu đời bên dãy Trường Sơn

Cách không xa trung tâm (thành phố Kon Tum cũ), bên cạnh dòng Đăk Bla - con sông chảy ngược từ Đông sang Tây - Kon Kơ Tu hơn 300 năm tuổi được ví như ngôi làng cổ đẹp nhất Tây Nguyên.

Không gian nguyên sơ bên dòng Đăk Bla huyền thoại

Làng du lịch cộng đồng Kon Kơ Tu thuộc xã Đăk Rơ Wa, tỉnh Quảng Ngãi (trước sáp nhập thuộc thành phố Kon Tum, tỉnh Kon Tum cũ). Nơi đây là mái nhà chung của khoảng 148 hộ dân với gần 900 nhân khẩu đều là người Ba Na, anh A Kam, trưởng thôn chia sẻ. Sau sáp nhập với làng Kon Jơ Dri thành làng Kon Jơ Dri Kơ Tu, ngôi làng mở rộng hơn về quy mô nhưng nhịp sống mộc mạc gần như vẫn giữ nguyên vẹn.

Ngôi làng tựa lưng vào núi, nằm trọn bên dòng Đăk Bla, con sông chảy ngược từ Đông sang Tây độc nhất vô nhị ở Việt Nam. Dòng sông không chỉ là huyết mạch nuôi dưỡng những cánh đồng, là bến đỗ của những chiếc thuyền độc mộc nhiều đời neo đậu, mà còn là con đường giao thương, là điểm tựa tâm linh gắn kết nhiều thế hệ.

Đứng ở Kon Kơ Tu, du khách có thể ngắm đỉnh Kong Muk sừng sững ở phía Đông ngả bóng xuống dòng sông hiền hòa, bên cạnh những bãi cát phẳng ôm trọn hình hài ngôi làng qua bao biến thiên.

Tên gọi Kon Kơ Tu còn là minh chứng cho tài năng chọn đất lập làng của người xưa. Giữa rừng sâu núi thẳm, người Ba Na đã chọn được địa thế phong thủy tuyệt vời: không lo thiếu nguồn nước, không lo cái đói, để từ đó vun đắp một không gian sống tự tại, hòa hợp cùng thiên nhiên.

Dấu ấn di sản và tri thức tinh thần người Ba Na

Được quy hoạch thành làng du lịch sinh thái từ năm 2022, Kon Kơ Tu vẫn giữ vững dấu ấn văn hóa Tây Nguyên khi các hoạt động du lịch diễn ra song song, chan hòa với nhịp sống thường nhật của bà con.

Nơi đây hiện còn khoảng 20 ngôi nhà sàn mang kiến trúc truyền thống. Những căn homestay dựng mới cũng mô phỏng theo phong cách nhà Ba Na xưa, tạo nên một tổng thể cảnh quan hài hòa, bình yên. Vẫn còn đó những con đường mòn gồ gề dẫn ra dòng Đăk Bla xanh trong, nơi người dân vẫn hàng ngày ra tắm giặt; những chú heo, gà thả tự do đi loanh quanh dưới gầm nhà sàn; và những đứa trẻ vô tư chạy nhảy.

Giữa làng, ngay bên cạnh nhà rông cao vút, một nhà thờ nhỏ sơn màu trầm lặng lẽ góp thêm cảnh sắc, đối diện là nhà trưng bày và dệt thổ cẩm Thong Bahnar Weaving culture - nơi trải nghiệm dệt vải và thêu thổ cẩm thu hút nhiều du khách dừng chân.

Cùng với nhà sàn, các ngành nghề truyền thống như đan tre nứa, chế tác nhạc cụ, tạc tượng gỗ và dệt thổ cẩm vẫn tiếp diễn. Trong quan niệm của người Ba Na, con người có ba hồn ngụ ở chỏm tóc, ở ngực và ở thân thể. Sắc màu thổ cẩm vì thế cũng mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc với ba gam màu chủ đạo: trắng, đỏ và đen.

Phụ nữ Ba Na từ nhỏ đã thành thạo nghề dệt; người con gái trước khi về nhà chồng phải tự tay dệt cho mình bộ y phục thật đẹp để ra mắt họ hàng. Để duy trì nét đẹp ấy, bên cạnh cây trồng kinh tế, bà con luôn trồng thêm bông và chàm làm nguyên liệu.

Dẫu nhà dài hàng trăm mét nay đã nhường chỗ cho những căn nhà sàn gọn gàng của các gia đình nhỏ, nhưng tâm hồn mộc mạc, nghĩa tình của người Ba Na chưa bao giờ phai nhạt.

Trải nghiệm chạm khẽ vào nhịp sống bản địa

Anh A Mĩm công tác tại Đoàn thanh niên xã Đăk Rơ Wa cho hay, từ sau mùa mưa (khoảng từ tháng 10 dương lịch đến tháng 4), Kon Kơ Tu bước vào thời điểm đẹp nhất để đón khách. Du khách như bước vào một thế giới tách biệt hoàn toàn khỏi phố thị: tản bộ giữa làng cổ tĩnh mịch, chiều chiều theo chân bà con lên nương rẫy, trekking xuyên rừng hay tự tay thử sức tạc tượng gỗ, dệt thổ cẩm. Khi hoàng hôn buông xuống, cảm giác lênh đênh trên chiếc thuyền độc mộc giữa dòng Đăk Bla thơ mộng sẽ khiến mọi mệt mỏi tan biến.

Bữa tối tại làng là một trải nghiệm ẩm thực độc đáo. Mâm cơm giản dị với cá suối, cua, ốc, ếch, măng chua, nấm mối, nhộng chuồn chuồn hay món gỏi kiến bóp chua lạ miệng, tất cả đều là sản vật chắt chiu từ dòng sông và những cánh rừng ven làng.

Đặc biệt, trái tim của Kon Kơ Tu chính là ngôi Nhà Rông, biểu tượng thiêng liêng không thể thiếu trong đời sống cộng đồng. Ngôi nhà mái nhọn vút lên không trung như chiếc rìu úp ngược, bên trong rộng thênh thang được sưởi ấm bởi những bếp lửa hồng. Đây không chỉ là nơi lưu giữ những hòn đá tín vật thiêng liêng, nơi hội họp bàn việc làng hay tiếp đón khách quý, mà còn là chốn ngủ ban đêm của các chàng trai Ba Na chưa lập gia đình.

Đêm về, quây quần bên ché rượu cần thơm lừng dưới mái Nhà Rông, lắng nghe các bậc cao niên kể chuyện cội nguồn, du khách sẽ thấu hiểu sâu sắc tri thức và niềm tin bao đời gửi gắm trong nếp sống bản địa.

Nếu đến làng vào dịp lễ hội cuối năm như lễ mừng cơm mới, lễ thành lập làng, du khách sẽ có cơ hội hòa mình vào không gian văn hoá đặc sắc của đồng bào Ba Na.

Giữa đại ngàn Tây Nguyên gió lộng, Kon Kơ Tu rộng mở đón những ai muốn tìm về một không gian nguyên sơ và đầy tính nhân văn.