Trên sàn thương mại điện tử Amazon, có một gian hàng muối thương hiệu Việt mang tên SAHU, với logo màu xanh nước biển kết hợp sắc vàng ánh mặt trời.

SAHU là tên viết tắt của Sa Huỳnh - địa danh gắn với một trong các nền văn minh cổ đầu tiên ở Việt Nam, nơi nước biển và ánh mặt trời va vào nhau để kết tinh nên hạt muối trên nền đất.

Người đứng sau thương hiệu ấy là Phạm Hồng Thắm. Hơn mười năm qua, cô gái sinh năm 1993 đã trở thành đối tác tin cậy của diêm dân.

Bản tin "một tô phở"

Tháng 6/2015, Thắm đang làm luận văn tốt nghiệp ngành Luật tại Đại học Kinh tế - Luật TP.Hồ Chí Minh thì đọc được bản tin về mùa muối "mặn" nhất ở quê nhà. Giá muối Sa Huỳnh rớt xuống vài trăm đồng một ký, báo chí so sánh rằng một tạ muối không đổi nổi một tô phở. Lớn lên ở vùng muối lâu đời bậc nhất miền Trung, cánh đồng muối là hình ảnh thân thuộc và bình yên với Thắm, nhưng đằng sau đó là những nhọc nhằn khôn tả.

Tốt nghiệp xong, Thắm về quê, bàn với mẹ một kế hoạch nghe có vẻ hoang đường. Mẹ cô nghi ngại nhưng rồi vẫn xuôi theo. Cánh đồng nơi những đứa trẻ lớn lên chỉ mơ chuyện đi xa, lần đầu chứng kiến một cuộc lội ngược dòng.

Việc đầu tiên Thắm làm là tìm các diêm dân lâu năm để học lại cách làm muối của cha ông. Nước biển dẫn qua hệ thống mương, độ mặn tăng dần dưới nắng, rồi đưa vào ruộng nền đất; sau 2 - 4 ngày sẽ kết tinh.

Khi cô trở về, nhiều hộ đã chuyển sang làm trên bạt nilon để tăng năng suất, muối ít lẫn cặn đất. Nhưng muối trên bạt mặn gắt, khó đạt tiêu chuẩn "sạch" khắt khe, cũng không hợp xu hướng ưa chuộng vị mặn dịu và hậu ngọt tự nhiên của người tiêu dùng hiện đại.

Thắm muốn kéo diêm dân quay về nền đất. Nhưng làm muối nền đất tốn công hơn mà giá vẫn rẻ, ai dại gì đánh đổi? Cô ra tận ruộng, đề nghị mua muối giá 1.000 đồng/kg, cao gấp nhiều lần giá thị trường lúc đó, với điều kiện phải làm theo tiêu chuẩn: nền đất nện tối thiểu bốn lần, chờ đúng bốn nắng mới thu hoạch, người cào muối phải thật nhẹ tay để vừa sạch cặn vừa không sót hạt ngon.

Ban đầu chỉ có hai hộ nhận lời vì tình thân. Sau một thời gian thử nghiệm, muối đạt chuẩn được bán ra với giá 16.000 đồng/kg, gấp 80 lần giá ruộng trước đó. Từ hai hộ, số gia đình theo cô tăng lên mười. Cuối 2015, những túi muối nhãn hiệu SAHU xuất hiện trên các trang cộng đồng thực phẩm sạch.

Hoa của muối

SAHU không có vốn lớn nên không có tiền quảng cáo. Vũ khí của Thắm chính là câu chuyện. Mỗi hũ muối đều dán hình ảnh diêm dân kèm hành trình của hạt muối: từ biển vào ruộng, chín dưới nắng rồi vào nồi đất, ống tre. Thắm tự tay làm mọi khâu từ sàng lọc, chế biến, chụp ảnh, viết bài, tìm kiếm thị trường.

Giá bán cao từng khiến không ít người choáng, như muối hầm SAHU có giá 52.000 đồng/kg. Thắm không giải thích, chỉ đặt câu hỏi: Vì sao thứ thiết yếu nhất với con người lại phải bán rẻ mạt, vì sao chúng ta chuộng muối công nghiệp mà bỏ rơi hạt muối của cha ông?

Sau một năm, SAHU đã có 20 đại lý từ TP.Hồ Chí Minh, Vũng Tàu đến Hà Nội, Hải Phòng, Đà Nẵng, tiêu thụ khoảng 600 kg mỗi tháng. Năm 2017 đánh dấu bước ngoặt lớn với sản phẩm hoa muối - lớp tinh thể mỏng nổi li ti trên mặt ruộng khi kết tinh, hạt nhỏ, xốp, vị mặn dịu và hậu ngọt sâu. Tại Pháp và nhiều nước châu Âu, hoa muối là nguyên liệu cao cấp được rắc lên các món ăn sau khi nấu. Ở Việt Nam, lúc đó chưa ai làm.

Người thu hoạch phải canh đúng thời điểm tinh thể vừa nổi, dùng vợt lưới vớt cực kỳ nhẹ nhàng để không chạm nền đất. Cứ 100 kg muối hột mới thu được 1 kg hoa muối. Sản phẩm luôn khan hiếm, có khách phải đặt trước hàng tháng.

Cùng giai đoạn này, muối tre ra đời. Muối thô nhồi vào ống tre tươi rồi nung từ 12 đến 16 tiếng, mang hương thơm nhẹ của tre. Sản phẩm nhanh chóng vươn tới Đài Loan, lên sàn Amazon, được nhiều đầu bếp Hàn Quốc, Nhật Bản ưa chuộng. Các dòng muối hầm, muối tre, hoa muối lần lượt đạt chứng nhận OCOP 4 sao. Sau tám năm, danh mục sản phẩm của cô có thêm muối ớt, muối tiêu, ruốc, hải sản khô và mắm. Tuy vậy, Thắm vẫn ngại nhắc đến hai chữ "thành công".

Giữ đồng muối

Lý do của sự ngại ngùng ấy nằm ngay trước mắt: đồng muối Sa Huỳnh đang bị đô thị hóa bào mòn. Hai ruộng muối đầu tiên Thắm thu mua đã bị san lấp, nhà cao tầng chắn gió và nguồn nước đứng trước nguy cơ ô nhiễm. Diện tích đồng muối nay chỉ còn khoảng 115 ha với 550 hộ làm nghề.

Với Thắm, đồng muối là một hệ sinh thái mở gồm hệ thống ao, kênh, hồ chứa gắn liền với biển, là nơi trú ngụ của chim cò, tôm, cua, cá và rong tảo. "Giữ hệ sinh thái cũng là giữ nghề muối, và ngược lại", cô khẳng định.

Thắm cùng diêm dân và TS Chu Mạnh Trinh phát triển tour du lịch trải nghiệm. Du khách có thể hóa thân thành diêm dân: tự tay cào muối, vớt hoa muối, nghe kể chuyện nghề và thưởng thức ẩm thực bản địa.

Thắm nhắc đến Pháp, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, nơi muối biển đã thành di sản, để nói về con đường cô muốn Sa Huỳnh theo: chọn chất lượng thay vì số lượng, dựa vào khí hậu, thổ nhưỡng đặc trưng để đi phân khúc cao cấp.

Mười năm khởi nghiệp, SAHU đã hợp tác với hơn 100 hộ diêm dân, bao tiêu khoảng 9.000 bao muối mỗi năm (50 kg/bao), 77 tấn hoa muối cùng hàng nghìn lít nước cốt với hơn 30 đại lý toàn quốc. Giá thu mua luôn giữ ổn định để bảo vệ diêm dân trước biến động thị trường.

Ngày trước, Thắm phải đi từng nhà thuyết phục làm hoa muối; giờ đây, diêm dân đã chủ động ra ruộng vớt. "Hạt muối biển truyền thống tự thân đã quý giá. Việc đa dạng hóa sản phẩm chỉ là cách chúng tôi thể hiện tình yêu sáng tạo với muối", Thắm bộc bạch.