Có những miền quê, chỉ cần một lần đặt chân đến đã khiến người ta muốn nán lại lâu hơn. Không hẳn bởi cảnh sắc thiên nhiên kỳ thú, mà bởi ở đó, thời gian dường như vẫn lưu giữ được những thanh âm, nếp sống và phong tục của bao thế hệ. Ia Nueng, ngôi làng của đồng bào Jrai bên thắng cảnh Biển Hồ, tỉnh Gia Lai, là một miền quê đang hấp dẫn du khách.

Tiếng cồng chiêng ngân vang giữa đại ngàn, những ngôi nhà rông vươn cao, bến nước thân quen, sắc thổ cẩm rực rỡ và nụ cười đôn hậu của người dân đang mở ra một hướng đi mới: Làm du lịch từ chính những giá trị văn hóa của quê hương, để di sản không chỉ được gìn giữ mà còn trở thành nguồn sinh kế, nuôi dưỡng cuộc sống hôm nay ngày càng khấm khá hơn.

Đánh thức những thanh âm và sắc màu văn hóa Jrai

Chiều cuối tháng 10, khi nắng Tây Nguyên dần dịu xuống, làng Ia Nueng đón một vị khách mới mang tên "du lịch cộng đồng". Ngày 31/10/2026, UBND xã Biển Hồ, tỉnh Gia Lai tổ chức lễ công bố sản phẩm du lịch "Làng du lịch cộng đồng Ia Nueng, xã Biển Hồ", trong khuôn khổ Festival cồng chiêng - Tuần lễ hoa dã quỳ Núi lửa Chư Đang Ya năm 2026. Một sự kiện không chỉ đánh dấu sự ra đời của một sản phẩm du lịch mới, mà còn mở thêm cánh cửa để những giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào Jrai đến gần hơn với du khách trong nước và quốc tế.

Ia Nueng hiện có hơn 200 hộ dân với trên 1.000 nhân khẩu, trong đó người Jrai chiếm hơn 96%. Bao đời nay, ngôi làng vẫn giữ được những nét văn hóa đặc trưng: Những ngôi nhà sàn, ba nhà rông, cụm cây đa hàng trăm năm tuổi, bến nước truyền thống, cùng nghề dệt thổ cẩm, đan lát, tạc tượng và văn hóa cồng chiêng. Đó không đơn thuần là những dấu tích của một thời đã qua, mà là một phần đời sống, là ký ức cộng đồng được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Đến Ia Nueng, du khách không chỉ ngắm nhìn nhà rông hay chụp ảnh bên những bộ trang phục thổ cẩm nhiều màu sắc. Họ được bước vào không gian văn hóa của người Jrai, nghe nghệ nhân kể chuyện về cồng chiêng, tìm hiểu ý nghĩa cây nêu, tham gia múa xoang và cảm nhận nhịp sống cộng đồng.

Tiếng cồng chiêng vang lên, trầm hùng mà tha thiết. Có lẽ, với người Tây Nguyên, đó không chỉ là âm thanh của nhạc cụ, mà còn là tiếng gọi của buôn làng, tiếng vọng của tổ tiên và sự kết nối giữa con người với thiên nhiên. Một du khách ngỡ ngàng hỏi:

- Vì sao tiếng chiêng nghe vừa rộn ràng, vừa có chút gì đó sâu lắng như tiếng gọi từ xa xưa vậy?

Người nghệ nhân mỉm cười:

- Bởi tiếng chiêng là tiếng lòng của buôn làng. Khi tiếng chiêng vang lên, bà con lại thấy mình gần nhau hơn.

Câu trả lời mộc mạc ấy có lẽ còn giá trị hơn nhiều lời giới thiệu cầu kỳ. Bởi du lịch văn hóa, suy cho cùng, không phải chỉ để du khách nhìn thấy một di sản, mà để họ hiểu được đời sống tinh thần và tình cảm của những con người đã tạo nên di sản ấy.

Trong hành trình khám phá, "Giọt nước" - công trình cung cấp nước sinh hoạt lấy từ mạch nước sạch trong núi - là một điểm dừng chân đặc biệt. Với người Jrai, nước không chỉ nuôi dưỡng cây trồng, vật nuôi và con người, mà còn mang ý nghĩa khởi nguồn sự sống, gắn kết cộng đồng. Bến nước vì thế không đơn thuần là một công trình phục vụ sinh hoạt, mà còn là không gian văn hóa, nơi lưu giữ những quan niệm và tập quán truyền thống.

Du khách còn được tận mắt chứng kiến đôi bàn tay khéo léo của những người phụ nữ Jrai bên khung cửi, từng sợi chỉ đan vào nhau tạo nên những tấm thổ cẩm mang sắc màu riêng của núi rừng. Ở một góc khác, những người thợ đan lát tỉ mỉ tạo nên vật dụng từ nguyên liệu tự nhiên. Những sản phẩm tưởng như bình dị ấy lại chứa đựng tri thức dân gian, óc thẩm mỹ và kinh nghiệm sống được truyền từ đời này sang đời khác.

Nếu chỉ nhìn bằng con mắt thưởng ngoạn, người ta sẽ thấy Ia Nueng đẹp bởi những gì còn lưu giữ. Nhưng nhìn sâu hơn, sẽ nhận ra vẻ đẹp ấy còn nằm trong sức sống của một cộng đồng đang chủ động tìm cách gìn giữ bản sắc, đưa văn hóa truyền thống bước vào đời sống kinh tế hiện đại mà không đánh mất cội nguồn.

Từ bản sắc văn hóa đến sinh kế bền vững

Điều thú vị của du lịch cộng đồng Ia Nueng là du khách không chỉ được nghe kể chuyện, ngắm nhìn mà còn trực tiếp tham gia vào nhịp sống của người dân. Tùy mùa vụ, họ có thể trải nghiệm cấy lúa, gặt lúa, đập lúa, giã gạo, làm cơm lam; tìm hiểu quy trình chế biến cà phê từ hạt đến ly, tự tay xay, pha phin và thưởng thức hương vị cà phê Tây Nguyên. Bữa ăn truyền thống, những món ngon địa phương và dịch vụ homestay cũng mở ra cơ hội để du khách sống chậm lại, gần gũi hơn với con người và cảnh vật nơi đây.

Một ngày ở Ia Nueng vì thế không đơn thuần là một chuyến tham quan. Đó là hành trình trải nghiệm, trong đó mỗi hoạt động đều có thể trở thành một câu chuyện văn hóa. Một nắm gạo được giã bằng tay, một tấm thổ cẩm dệt nên từ những sợi chỉ nhiều màu, một ly cà phê được pha bằng chiếc phin nhỏ bé… tất cả đều giúp du khách hiểu rằng phía sau mỗi sản phẩm là công sức lao động, tập quán và tri thức của cộng đồng.

Với người dân địa phương, đó cũng là cơ hội để những giá trị vốn quen thuộc trong đời sống thường ngày được nhìn nhận như một tài sản quý. Chị Rơ Lan Han, người dân làng Ia Nueng, chia sẻ mong muốn bà con cùng đoàn kết phát triển du lịch, đồng thời tiếp tục truyền dạy nghề dệt thổ cẩm cho thế hệ trẻ. Chị cũng mong muốn có những chương trình tập huấn để thanh niên trong làng trở thành hướng dẫn viên, tự tin giới thiệu bản sắc văn hóa dân tộc Jrai đến du khách.

Mong muốn ấy gợi ra một suy nghĩ đáng trân trọng: bảo tồn văn hóa sẽ bền vững hơn khi người trẻ hiểu, yêu và có thể sống được bằng những giá trị văn hóa của chính dân tộc mình. Khi một thanh niên Jrai có thể trở thành hướng dẫn viên ngay trên quê hương, kể cho du khách nghe câu chuyện về nhà rông, bến nước, cồng chiêng bằng niềm tự hào của người trong cuộc, thì văn hóa không còn là những gì chỉ được nhắc đến trong sách vở hay các dịp lễ hội. Văn hóa đang sống trong từng ngày lao động, trong mỗi cuộc gặp gỡ và trong tương lai của cộng đồng.

Phó Chủ tịch Thường trực UBND xã Biển Hồ Đặng Khánh Toàn khẳng định, địa phương xác định người dân là chủ thể trong xây dựng và phát triển sản phẩm du lịch cộng đồng. Chính người dân tạo nên văn hóa, nông sản sạch, nhạc cụ, sản phẩm thủ công và những trải nghiệm đặc trưng để cùng chính quyền đưa hình ảnh Ia Nueng đến với du khách. Thời gian tới, xã sẽ tiếp tục hoàn thiện chất lượng dịch vụ, phát triển lưu trú, ẩm thực, sản phẩm thủ công, kết nối doanh nghiệp lữ hành và đẩy mạnh quảng bá.

Đáng chú ý, Ia Nueng không đứng riêng lẻ mà được định hướng kết nối với các điểm đến hấp dẫn của địa phương như Biển Hồ, Hàng thông trăm tuổi, đồi chè và núi lửa Chư Đang Ya. Sự liên kết này có thể hình thành những tuyến du lịch đa dạng, kết hợp cảnh quan thiên nhiên với trải nghiệm văn hóa, nông nghiệp và đời sống cộng đồng. Festival cồng chiêng - Tuần lễ hoa dã quỳ Núi lửa Chư Đang Ya năm 2026, diễn ra từ ngày 30/10 đến 8/11 với chủ đề "Gia Lai: Chạm nhịp cồng chiêng - Chạm hồn Tây Nguyên", cũng là dịp quan trọng để quảng bá những giá trị ấy đến đông đảo du khách.

Chiều xuống trên Ia Nueng, gió từ phía Biển Hồ thổi về, mang theo hương vị dịu lành của núi rừng. Trong những ngôi nhà sàn, nhịp sống thường ngày vẫn tiếp diễn. Có thể ngày mai, sẽ có thêm những đoàn khách ghé thăm, thêm những người trẻ học cách làm hướng dẫn viên, thêm những tấm thổ cẩm được bán cho du khách phương xa. Nhưng điều đáng quý nhất là tiếng cồng chiêng vẫn ngân lên từ niềm vui của cộng đồng, nghề truyền thống vẫn được trao truyền bằng đôi bàn tay cần mẫn, và mỗi người dân đều thấy mình có trách nhiệm với quê hương.