Dưới tán rừng dừa nước bạt ngàn trăm tuổi, người dân xã Tịnh Khê đang tạo dựng sinh kế mới. Rừng dừa gắn với dòng sông trù mật một thời với những loài cá nhỏ và con tôm đất, con xìa…, nay trở thành điểm du lịch cộng đồng thu hút khách gần xa.

Xuất phát từ Cửa Đại, nơi sông Trà Khúc đổ ra biển, một dòng nước rẽ ngang chảy dọc hướng Đông Bắc tạo thành dòng Kinh Giang. Dòng sông nằm ngang chỉ dài khoảng 5km này "ghé thăm" các danh thắng nổi tiếng như núi Thiên Mã, nhà thờ Thái sư Trương Đăng Quế... trước khi về biển lớn. Sở hữu sắc xanh yên bình, Rừng dừa nước Tịnh Khê mang theo cả một lịch sử thăng trầm.

Vàng son một thuở

Tương tự nhiều vùng cửa biển miền Trung, các vùng bến sông giáp biển Quảng Ngãi từng gắn với quá trình giao thương buôn bán tấp nập. "Kinh Giang từng là thủy đạo nơi các thương nhân đi ghe nhỏ buôn bán", nhà nghiên cứu Cao Chư, nguyên Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Ngãi cho biết.

Qua các chuyến điền dã, ông Cao Chư được các cao niên trong làng kể lại: từ hàng trăm năm trước, thương nhân thường dùng ghe bầu (một loại ghe nhỏ) đi từ sông Phú Thọ ở phía Nam, qua Cửa Đại (Cổ Luỹ) rồi dọc theo Kinh Giang đến Tịnh Kỳ, Bình Châu chở tôm cá, đồ gốm, vải vóc trao đổi giữa các vùng.

Trong hành trình ấy, họ mang cây dừa nước về trồng dọc sông Kinh, dần dà phát triển thành rừng dừa rộng lớn. Là vùng nước lợ, sông Kinh ngoài vai trò thủy đạo còn là "mỏ" thủy sản với lịch huyết, tôm đất, xìa... nuôi sống cư dân xóm chài. Sông cũng từng là bến đỗ cho tàu lớn đánh bắt xa bờ neo đậu, sửa chữa nhờ độ trơn của bùn ven sông.

Vùng đất bên sông Kinh còn nổi tiếng với truyền thống khoa bảng. Người Quảng Ngãi từ lâu lưu truyền câu ca dao ca ngợi dòng họ Trương bên núi Thiên Mã: "Khi nào Thiên Mã qua sông/ Thì làng Mỹ Lại mới không công hầu". Trong số những người con ưu tú nơi đây, Trương Đăng Quế là nhân vật nổi bật bậc nhất, đại thần triều Nguyễn từng giữ nhiều trọng trách dưới các thời vua Minh Mạng, Thiệu Trị và Tự Đức.

Từ căn cứ kháng chiến thành điểm du lịch

Không chỉ nuôi sống cư dân, rừng dừa nước còn là căn cứ cách mạng trong hai cuộc kháng chiến. Với địa thế kín đáo, tán dừa ken dày và bùn sình lầy lội, nơi đây từng là chỗ đứng chân của Đại đội 21, Tiểu đoàn 48 (Tỉnh đội Quảng Ngãi) cùng các đội công tác phía Đông Sơn Tịnh. Từ đây, lực lượng vũ trang bí mật đưa người và hậu cần vào thị xã tỉnh lỵ.

Bà Đỗ Thị Tiến (70 tuổi) và bà Nguyễn Thị Tía (69 tuổi, cựu du kích) vẫn nhớ những năm 1969 - 1975 khi chiến sự ác liệt. Du kích phải rút vào rừng dừa bám trụ, ngâm mình dưới công sự. Nhờ gạo người dân tiếp tế cùng tôm cá sẵn có, lực lượng đã kiên cường vượt qua những ngày gian khó. Năm 2007, căn cứ rừng dừa nước được UBND tỉnh công nhận là Di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh.

Từ cuối thế kỷ 20, do phong trào nuôi tôm sú tự phát, nhiều hộ dân đã phá dừa, lấn lòng sông. Khi các ao tôm ngừng hoạt động vì thua lỗ, rừng dừa dần có cơ hội phục hồi. Khai thác thủy sản và nghề đan lá dừa hồi sinh, mở ra hướng sinh kế mới từ chính cảnh quan tự nhiên.

Năm 2023, Hợp tác xã Nông nghiệp và Du lịch cộng đồng Mỹ Khê được thành lập, tập hợp người dân tổ chức các hoạt động trải nghiệm, khôi phục nghề thủ công và giới thiệu sản vật địa phương. Tháng 7/2024, UBND tỉnh công nhận Rừng dừa nước Tịnh Khê là điểm du lịch. Đến tháng 3/2025, sản phẩm "Dịch vụ du lịch cộng đồng Rừng dừa nước Tịnh Khê" đạt chuẩn OCOP 3 sao, khẳng định tiềm năng phát triển của mô hình du lịch gắn với kinh tế tập thể.

Ông Nguyễn Văn Dũng, Giám đốc Hợp tác xã, cho biết sông Kinh có gần 12ha dừa nước. Hiện hơn 30 hộ dân tham gia hợp tác xã với các hoạt động: chèo thuyền qua con lạch, trải nghiệm bắt cua, thả lưới, đan lá dừa và thưởng thức thủy sản nước lợ. Những người từng mưu sinh trên dòng sông nay trở thành hướng dẫn viên kể câu chuyện về vùng đất cho du khách.

Địa phương đang tiếp tục đầu tư điểm dừng chân, chòi ẩm thực để hoàn thiện mô hình du lịch cộng đồng, kỳ vọng kết nối rừng dừa với biển Mỹ Khê, Khu chứng tích Sơn Mỹ và các điểm tham quan ven sông Trà Khúc, tạo thành chuỗi trải nghiệm hấp dẫn.