Trên dòng Trà Khúc, cá bống không chỉ là một sản vật của tự nhiên mà còn mang theo câu chuyện về lịch sử cư dân, nếp ăn và ký ức văn hóa của người Quảng Ngãi.

Từ những người bao đời bám sông mưu sinh đến người giữ cách kho cá truyền thống, mỗi con cá bống là một phần hương vị quê nhà. Nhưng khi nguồn lợi thủy sản suy giảm, nghề đánh bắt thưa dần bóng người, chuyện giữ gìn đặc sản cũng trở thành câu chuyện bảo vệ dòng sông cùng những giá trị đã được bồi đắp qua thời gian.

Dấu ấn dòng sông và nhịp sống xóm Ghe

"Anh đi, anh nhớ quê nhà / Nhớ con cá bống sông Trà kho tiêu" - câu ca dao mộc mạc ấy đã đưa cá bống sông Trà vượt ra khỏi giới hạn của một món ăn thông thường, trở thành hình ảnh gắn với nỗi nhớ quê hương của người Quảng Ngãi. Trong ký ức nhiều thế hệ, cá bống không chỉ hiện diện trên mâm cơm mà còn gợi nhắc về dòng sông, về những tháng ngày mưu sinh và nếp sống của cư dân ven bờ.

Tại xóm Ghe (gần cầu Trà Khúc 1), bà Lê Thị Hồng (53 tuổi) đã theo nghề sông nước từ thuở nhỏ. Lớn lên, bà tiếp tục mưu sinh bằng bằng những công việc gắn với dòng sông, trong đó có nghề bắt cá bống. Người làm nghề có nhiều cách đánh bắt, từ thả lưới đến đặt rập bằng ống tre. Những ống tre dài 4 - 5 tấc bịt kín hai đầu được đặt xuống lòng sông qua đêm. Theo kinh nghiệm của bà Hồng, cá bống thường dễ vào rập khi nước đục (người địa phương gọi là "nước chế"). Mùa thu hoạch thuận lợi nhất rơi vào tháng 4 và tháng 5 âm lịch, mỗi ngày có thể thu được vào ký cá. Được giá, mỗi ký cá bống bán được 300.000 - 350.000 đồng.

Tuy nhiên, con nước không phải lúc nào cũng hào phóng. Đến tháng 11, cá bống đã thưa, người đi sông chủ yếu bắt được cá trắng hoặc vài con cá bống dừa. Chồng bà Hồng thường bị hen suyễn, sức khỏe không ổn định nên những hôm mưa gió, cả hai phải nghỉ. Thu nhập mỗi ngày chỉ hơn một trăm nghìn đồng, vừa đủ trang trải sinh hoạt.

Cùng ở xóm Ghe, vợ chồng ông Bốn Giảo từng có nhiều năm đánh bắt cá bống nhưng 4 năm nay đã phải giải nghệ vì sức khỏe suy giảm. Ông Bốn cho biết, cá bống gần đây ngay cả vào mùa cũng đã giảm nhiều. Ông Ngô Đành (70 tuổi), người có 40 năm nối nghiệp gia đình qua ba thế hệ, đồng tình, chia sẻ: trước đây người dân thường dùng ống tre, nay nhiều người chuyển sang thả lưới. Dù cách làm thay đổi, ông vẫn giữ quan niệm không dùng điện đánh bắt vì sợ làm cạn kiệt nguồn cá. Ông Đành cho biết xóm Ghe hiện chỉ còn khoảng 20 người theo nghề, phần lớn đều đã lớn tuổi, phần vì lượng cá đánh bắt được ngày càng giảm.

Khi dòng sông đổi thay, đặc sản trước nguy cơ mai một

Sự thưa vắng của cá bống không chỉ là cảm nhận của những người đi sông. Từ góc nhìn nghiên cứu, nhà nghiên cứu văn hóa Lê Hồng Khánh cho rằng môi trường sinh sống của loài cá này đã chịu nhiều biến đổi. Những bãi bồi, bãi cát ven sông bị thu hẹp do khai thác cát; lòng sông và sinh cảnh tự nhiên cũng chịu nhiều tác động.

Ông Khánh phân tích: cá bống sinh sản ở khu vực đầu nguồn, trứng theo dòng nước xuôi về hạ lưu, sau đó cá con ngược dòng trở lại. Những công trình và tác động cản trở đường di chuyển của cá đều ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình sinh trưởng và sinh sản. Khi nguồn cá giảm, người làm nghề đối mặt với sinh kế ngày càng khó khăn. Nhiều người trẻ ở xóm Ghe đã rời dòng sông để làm việc tại các doanh nghiệp. Nghề truyền thống từng nối từ đời cha sang đời con nay thiếu người kế thừa, dẫn đến sự mai một ở cả hai phía: nguồn lợi tự nhiên suy giảm và lực lượng lao động gắn bó với nghề cạn dần.

Ở phía người bán hàng, chị Huỳnh Thị Đẹp (gần 60 tuổi, ở xóm Mỹ Yên, thôn Thọ Lộc Bắc, xã Sơn Tịnh) vẫn bền bỉ với nghề kho cá truyền thống. Chị thu mua cá tươi từ người đi sông để chế biến. Theo chị Đẹp, cá bống sông Trà đúng nguồn có thịt dai, thơm, khi kho lên màu vàng tự nhiên và giá có thể lên tới 350.000 đồng/kg. Tuy nhiên, bản thân là người lâu năm trong nghề nhưng không phải lúc nào chị cũng mua được cá đúng nguồn Trà Khúc.

Ông Lê Hồng Khánh cho rằng, cá bống có mặt ở nhiều vùng từ Bắc vào Nam, nhưng riêng với Quảng Ngãi, việc thưởng thức cá bống gắn liền với bước chân người Việt trong quá trình mở rộng không gian cư trú về phương Nam từ khoảng thế kỷ XV. Qua thời gian, sản vật của dòng sông dần hòa vào đời sống thường nhật, hình thành nên một dấu ấn ẩm thực riêng.

Giá trị của cá bống sông Trà còn nằm ở nghệ thuật chế biến. Một nồi cá kho đúng vị truyền thống đòi hỏi sự tinh tế của người đứng bếp: dùng dầu phụng (dầu lạc), tiêu Sơn Hà cùng kỹ thuật kho liu riu giúp cá thấm gia vị, giữ màu tự nhiên và tạo nên vị đậm đà khác biệt. Từ nguyên liệu của dòng sông thấm quyện gia vị miền quê mà tạo ra món cá kho đúng điệu, phác thảo một nét riêng trong văn hóa ẩm thực Quảng Ngãi.

Giữ cá bống sông Trà vì vậy không chỉ là giữ một công thức kho cá hay quảng bá một món ăn đặc sản, mà còn là bảo vệ những bãi bồi tự nhiên và dòng chảy đã đi qua bao biến động thời gian. Với người xứ Quảng, cá bống sông Trà chính là một phần hồn quê, nơi dòng sông không chỉ chảy qua miền đất, mà còn chảy mãi trong nỗi nhớ của bao người.