Hơn 30 năm gói trọn tâm huyết vào từng hạt cà phê, ông Nguyễn Tri Sáu (56 tuổi, xã Đăk Hà) đã gây dựng nên một hợp tác xã (HTX) với hàng trăm hộ liên kết, phát triển 5 sản phẩm OCOP. Hành trình ấy bắt đầu từ một điều giản dị: hiểu đất, hiểu cây để giữ trọn vẹn dưỡng chất trong từng hạt cà phê.

Người trồng phải biết "cây cần gì"

Năm 1988, ông Nguyễn Tri Sáu vào Kon Tum (nay là tỉnh Quảng Ngãi) thực hiện nghĩa vụ quân sự và có dịp đến Đăk Hà tìm hiểu về cây cà phê. Sau khi xuất ngũ, ông làm công nhân tại một công ty cà phê. Đến năm 1995, vợ chồng ông khai hoang 2ha đất để canh tác. Qua hơn 30 năm, từ diện tích ban đầu, ông mở rộng quy mô gia đình lên 10ha và xây dựng vùng nguyên liệu liên kết rộng tới 300ha.

Sự khác biệt trong cách làm của ông Sáu nằm ở tư duy canh tác nhẫn nại. Thay vì lạm dụng phân bón hóa học, ông chọn quan sát đặc tính của đất để bù đắp dinh dưỡng hợp lý, chú trọng tưới nước, tạo hình và tỉa cành. Cành vô hiệu được loại bỏ, cành mang trái được chăm sóc và cành non được giữ lại để duy trì sức sinh trưởng cho vụ sau.

"Muốn có vườn cà phê đẹp, cho năng suất ổn định thì phải hiểu cây. Từ lúc cây con đến khi ra hoa, đậu quả, mỗi giai đoạn đều cần cách chăm sóc riêng, chứ không thể chỉ trông chờ vào phân bón hay máy móc", ông Sáu chia sẻ.

Nếu khâu chăm sóc quyết định sức khỏe của cây thì thu hoạch và chế biến quyết định chất lượng nguyên liệu. Tại vườn của ông Sáu, cà phê được hái chọn quả chín. Cách làm này tốn nhiều công sức hơn so với tuốt đồng loạt, nhưng giúp hạn chế quả xanh và bảo vệ khả năng ra hoa cho vụ sau. Cà phê sau thu hoạch được phơi sấy kỹ lưỡng trên giàn và kiểm soát chặt chẽ trước khi chế biến sâu.

"Máy móc dù hiện đại cũng chỉ là công cụ hỗ trợ. Người chế biến phải hiểu rõ đặc tính hạt cà phê, biết giữ lại tinh túy thiên nhiên ban tặng mới tạo ra được sản phẩm mang dấu ấn riêng", ông nói.

Liên kết hàng trăm hộ, xây dựng 5 sản phẩm OCOP

Nhiều năm tích lũy kinh nghiệm, ông Sáu nhận thấy việc chỉ bán cà phê nhân khiến giá trị thu về rất thấp, sản xuất nhỏ lẻ lại khó kiểm soát chất lượng và đầu ra, khó cạnh tranh.

Năm 2012, ông cùng 6 thành viên thành lập HTX Nông nghiệp Sản xuất và Thương mại Sáu Nhung nhằm liên kết các hộ dân trồng cà phê trong vùng, tổ chức sản xuất bài bản và xây dựng thương hiệu riêng.

Gắn bó với cà phê lâu năm ông Sáu hiểu muốn cạnh tranh trên thị trường phải có vùng nguyên liệu đủ lớn, sản phẩm đồng đều và có thương hiệu. Người nông dân không thể mãi sản xuất riêng lẻ mà cần liên kết để cùng phát triển.

Từ 7 thành viên ban đầu, HTX hiện có 32 thành viên chính thức và 81 hộ liên kết sản xuất trên vùng nguyên liệu khoảng 300ha, năng suất bình quân 3,5 - 4,5 tấn cà phê nhân/ha/năm. HTX hỗ trợ kỹ thuật, cung ứng vật tư, cây giống và bao tiêu sản phẩm với giá cao hơn thị trường khoảng 15%.

Để nâng cao chất lượng vùng nguyên liệu, HTX từng bước áp dụng tiêu chuẩn sản xuất an toàn. Đến nay, 51ha cà phê đã đạt chứng nhận VietGAP và HACCP. HTX cũng đầu tư nhà xưởng, máy móc phát triển chế biến sâu và xây dựng thành công 5 sản phẩm OCOP. Trong đó, có 4 sản phẩm đạt OCOP 4 sao (Tinh Coffee, Cà phê sữa thượng hạng, Cà phê đặc biệt và Cà phê sầu riêng) và một sản phẩm cà phê sâm đạt OCOP 3 sao. Đặc biệt, năm 2025, sản phẩm Cà phê đặc biệt Sáu Nhung được công nhận là sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu cấp quốc gia..

Phát triển thị trường như ra "chiến trường"

HTX Sáu Nhung luôn khuyến khích thành viên thay đổi cách chăm sóc để duy trì "sức khoẻ" của cây cà phê để hướng đến năng suất bền vững. Theo ông Sáu, vườn ép năng suất đạt 5 - 6 tấn/ha chỉ duy trì được 2 - 3 năm, trong khi vườn chăm sóc cân đối đạt 3,5 tấn/ha có thể thu hoạch ổn định từ 8 - 10 năm.

Năm 2018, HTX tham gia Dự án VnSAT, tích cực vận động bà con áp dụng kỹ thuật tưới tiết kiệm nước. Ông Sáu tiên phong triển khai trên 2ha của gia đình để chứng minh hiệu quả, từ đó lan tỏa ra cộng đồng. Đến nay, dự án đã hỗ trợ HTX đầu tư hệ thống tưới tiết kiệm trên 30ha, bên cạnh nhiều hộ tự bỏ vốn.

Dù đạt nhiều kết quả, ông Sáu cho rằng thị trường vẫn là thử thách lớn: "Phát triển thị trường cũng giống như ra chiến trường, nếu không thay đổi mỗi ngày thì rất dễ thất bại. Chúng tôi phải liên tục hoàn thiện sản phẩm và tìm kiếm khách hàng mới".

Từ 2ha đất khai hoang ban đầu đến vùng nguyên liệu rộng lớn hàng trăm hecta, hành trình của ông Nguyễn Tri Sáu là minh chứng cho ý chí kiên định và khát vọng nâng tầm hạt cà phê Đăk Hà trên thị trường.