Nằm ở cực Bắc Tây Nguyên, Đăk Hà được xem là vùng đất thử thách đối với cây cà phê khi phải hứng chịu cái nắng gay gắt và những cơn gió rừng của đại ngàn. Nhưng chính thử thách của tự nhiên ấy đã tạo ra giống cafe có vị chát đặc trưng và lượng đường tự nhiên cao vượt trội.

Từ vùng đất thử thách

Nằm trên những dải đồi bát úp, đồi đỉnh bằng và địa hình lượn sóng, ở độ cao khoảng 580 - 650m so với mực nước biển - Đăk Hà phù hợp để trồng cà phê Robusta.

Là vùng chuyển tiếp giữa địa hình núi cao và các khu vực thấp hơn, chịu ảnh hưởng của dãy Ngọc Linh và sự giao thoa giữa các luồng khí hậu nóng, lạnh. Địa hình chuyển tiếp này tạo ra các biên độ sinh trưởng đặc thù mà những vùng trồng bằng phẳng không thể có được.

Mặc dù có lượng mưa trung bình năm khá lớn, nhưng lượng mưa giảm vào thời điểm cây cà phê ra hoa, khoảng tháng 1 - 2, và khi quả chín, khoảng tháng 10 - 11, nên không ảnh hưởng đến sản lượng và chất lượng cây trồng.

Chất đất tại Đăk Hà ngoài lớp đất đỏ vàng, nâu vàng trên phù sa cổ, đất đỏ vàng trên đá macma axit, đất đỏ vàng pha sét - là các đặc tính lý, hóa phù hợp với nhu cầu sinh trưởng của cây cà phê .

Chính sự thử thách từ nắng gió và điều kiện tự nhiên, cây cà phê buộc phải dồn toàn bộ dưỡng chất vào bên trong hạt để duy trì nòi giống. Nhờ vậy, hạt cà phê nơi đây thường chắc, mẩy và có hàm lượng đường tự nhiên từ 3,51% - 3,77% cao hơn hẳn so với mặt bằng chung, trong khi hàm lượng caffeine được ghi nhận trong khoảng 1,79 - 2,19%.

Đầu thế kỷ 20, giống cà phê Robusta (cà phê vối) được người Pháp đưa từ Indonesia sang trồng thử nghiệm ở Tây Nguyên. Nhưng mãi khoảng những năm 1980, cà phê mới được trồng tại vùng Đăk Hà - Kon Tum (nay thuộc tỉnh Quảng Ngãi). Tiền thân, do bộ đội thuộc sư đoàn 331 Gia Lai - Kon Tum trồng.

Năm 2019, cà phê Đăk Hà được Cục Sở hữu trí tuệ cấp giấy chứng nhận chỉ dẫn địa lý.

Xây dựng thương hiệu, mở rộng thị trường

Thời kỳ đầu, người dân trồng cà phê ở Đăk Hà đối mặt với nhiều vất vả khi trồng theo kiểu tự phát, kỹ thuật chưa có, giá cả bấp bênh. Có những năm cà phê rớt giá thê thảm, nhiều người nản lòng muốn chặt, nhưng cái tình với đất với cây đã níu giữ họ lại.

Chị Y Ngoan, thôn 4, xã Đăk Hà cho biết, gia đình chị trồng 5 sào phê, áp dụng tiến bộ khoa học vào sản xuất, sử dụng chế phẩm sinh học, phân hữu cơ vi sinh các loại nhằm tạo môi trường, tăng độ phì nhiêu cho đất, phát triển cà phê đảm bảo chất lượng và mang tính bền vững. Khi thu hái, đảm bảo tỷ lệ cà phê chín đạt từ 90 - 95%.

Tương tự, gia đình ông Phan Tiến Dũng và nhiều hộ dân trong xã trước đây chủ yếu thu hái cà phê tươi, không chú trọng đến chất lượng thành phẩm. Tuy nhiên, khi tham gia Hợp tác xã (HTX) Nông nghiệp và dịch vụ Công bằng Pô Kô Farms, được tập huấn kiến thức về xây dựng thương hiệu cà phê dựa trên chỉ dẫn địa lý, ông nhận ra cái lợi lâu dài của việc canh tác cà phê bền vững. Do vậy, gia đình ông mạnh dạn chuyển hướng từ sản xuất truyền thống sang sản xuất cà phê đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế. Hiện nay, toàn bộ sản phẩm cà phê của các thành viên được hợp tác xã đứng ra bao tiêu với giá thành cao hơn thị trường.

Trong những năm gần đây, nhiều doanh nghiệp tại Đăk Hà cũng đã chế biến cà phê rang xay, tạo thành thương hiệu và dần chinh phục các thị trường khó tính.

Cùng với sự quan tâm của chính quyền địa phương, sự nỗ lực của người dân, doanh nghiệp, sản phẩm nơi đây đã vươn đến các thị trường trong nước và quốc tế, một số sản phẩm chủ lực đã được ký kết nhiều hợp đồng, hợp tác liên doanh với các nước như Thụy Sỹ, Bỉ, Mỹ. Tuy nhiên vẫn đang dừng chủ yếu ở sản phẩm cà phê hạt xuất thô.

Theo Chủ tịch UBND xã Đăk Hà Nguyễn Minh Vương, địa phương có trên 6.000ha cà phê, đã được cấp bảo hộ chỉ dẫn địa lý. Đây là lợi thế quan trọng để xã khuyến khích doanh nghiệp, HTX và các hộ dân đầu tư chế biến, phát triển sản phẩm OCOP. Đến nay, địa phương có 15 sản phẩm OCOP, trong đó 11 sản phẩm được chế biến từ cà phê.

Nhận thức rõ việc khi sản phẩm có thương hiệu, nguồn gốc rõ ràng và chất lượng ổn định, cơ hội tiếp cận người tiêu dùng cũng được mở rộng.

Riêng với ngành hàng cà phê, phát triển các dòng sản phẩm chế biến sâu là hướng đi có ý nghĩa trong bối cảnh địa phương sở hữu vùng nguyên liệu lớn. Những sản phẩm như cà phê bột, cà phê nguyên hạt và các dòng cà phê phối trộn, chế biến theo nhu cầu thị trường giúp gia tăng lựa chọn cho khách hàng, đồng thời tạo điều kiện để các HTX nâng cao giá trị sản phẩm.