Giữa nhịp sống hiện đại đang chuyển mình mạnh mẽ, làng Trà Đông (xã Thiệu Trung, tỉnh Thanh Hóa) vẫn bền bỉ giữ lửa nghề đúc đồng truyền thống - một di sản văn hóa có lịch sử cả nghìn năm. 

Trải qua bao thăng trầm của thời gian, nghề đúc đồng nơi đây không chỉ tồn tại mà còn hồi sinh mạnh mẽ, góp phần bảo lưu hồn cốt trống đồng của văn hóa Đông Sơn giàu bản sắc Việt Nam.

Cách trung tâm tỉnh lỵ Thanh Hóa 13 km về phía Tây, làng Chè - hay còn gọi là làng Trà Đông - từ lâu đã được biết đến như cái nôi của nghề đúc đồng truyền thống xứ Thanh. Không ồn ào, phô trương, Trà Đông hiện diện như một miền quê thuần hậu, nơi nghề truyền thống gắn bó mật thiết với đời sống cộng đồng và trở thành trụ cột tinh thần của bao thế hệ người dân.

Giữ lửa nghề qua nghìn năm

Không ai có thể xác định chính xác thời điểm nghề đúc đồng xuất hiện ở Trà Đông. Theo truyền tụng dân gian, từ thời nhà Lý, dòng họ Vũ đã mang nghề đúc đồng về đây, để rồi câu ca "Đất họ Lê - nghề họ Vũ" lưu truyền cho đến ngày nay như một minh chứng về sự gắn bó lâu dài giữa con người và nghề nghiệp. Cũng có thuyết cho rằng, thiền sư Khổng Minh Không - vị Tổ sư nghề đúc đồng nước Việt Nam - đã truyền dạy kỹ nghệ này cho dân làng. Xuất phát từ niềm tri ân, người Trà Đông đã lập đền thờ thánh Khổng Minh Không từ thời Tự Đức, coi ông là bậc tiền nhân khai sáng nghề.

Dù bắt nguồn từ truyền thuyết nào, nghề đúc đồng Trà Đông vẫn được duy trì bằng hình thức cha truyền con nối, bằng ký ức nghề nghiệp và lòng yêu nghề bền bỉ. Qua bao biến động lịch sử, chiến tranh, thiên tai và những giai đoạn suy thoái kinh tế, nghề đúc đồng nơi đây vẫn không bị mai một. Ngược lại, chính trong khó khăn, bản lĩnh và tinh thần giữ nghề của người Trà Đông càng được khẳng định.

Hồn văn hóa Đông Sơn trong từng sản phẩm

Nói đến đúc đồng Trà Đông là nói đến trống đồng - biểu tượng tiêu biểu của nền văn hóa Đông Sơn, nền văn hóa có niên đại từ 2.000 đến 2.500 năm trước. Những hoa văn chim Lạc, mặt trời, cảnh sinh hoạt của cư dân trồng lúa nước... được tái hiện sinh động trên mặt trống, phản ánh đời sống tinh thần phong phú và tư duy thẩm mỹ tinh tế của người xưa.

Dưới bàn tay khéo léo của các nghệ nhân, mỗi sản phẩm đúc đồng không chỉ đạt độ tinh xảo về kỹ thuật mà còn hàm chứa giá trị văn hóa, lịch sử sâu sắc. Nghề đúc đồng thủ công truyền thống đòi hỏi sự công phu ở từng công đoạn, từ chọn đất làm khuôn, tạo hình, vẽ hoa văn đến pha chế hợp kim và hoàn thiện sản phẩm. Trong đó, khâu làm khuôn được xem là khó nhất, yêu cầu người thợ phải có kinh nghiệm dày dặn, sự kiên nhẫn và hiểu biết sâu về mỹ thuật cổ.

Đặc biệt, đất dùng để nặn khuôn trống đồng là loại đất đặc thù của Thiệu Trung, phải đào sâu đến khoảng tám mét. Hoa văn được vẽ hoàn toàn thủ công, đòi hỏi sự tỉ mỉ và "có hồn" để mặt và tang trống đạt được vẻ đẹp cổ kính, cân đối. Đây cũng là công đoạn mất nhiều thời gian nhất, quyết định đến giá trị thẩm mỹ và thần thái của trống đồng.

Nghệ nhân Lê Văn Dương - một trong những người có công lớn trong việc phục dựng trống đồng Trà Đông - đã gắn bó gần 50 năm với nghề. Ông từng chia sẻ rằng, vào những năm 1980, khi làng nghề rơi vào giai đoạn sa sút, nhiều lò đúc nguội lạnh, không ít người phải bỏ nghề mưu sinh. Nhưng với niềm đam mê và trách nhiệm với nghề tổ, ông kiên trì bám trụ, tìm tòi phục hồi trống đồng cổ, nghiên cứu kỹ thuật xưa để đúc lại trống theo các mẫu đang lưu giữ tại Bảo tàng Thanh Hóa.

Ngày nay, trống đồng Trà Đông không chỉ được đánh giá cao về hình thức mà còn đáp ứng yêu cầu khắt khe về âm thanh. Tiếng trống phải rền vang, ấm áp, hài hòa khi gõ ở nhiều vị trí khác nhau - điều đòi hỏi sự chính xác tuyệt đối trong việc điều chỉnh độ dày mặt trống, tang trống và tỷ lệ pha chế đồng.

Giữ nghề - giữ hồn quê trong dòng chảy đương đại

Trải qua bao thăng trầm, nghề đúc đồng Trà Đông ngày nay đã và đang khẳng định vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế - xã hội địa phương. Hiện xã Thiệu Trung có 132 cơ sở đúc đồng, chiếm hơn 35% số hộ trong làng, tạo việc làm thường xuyên cho gần 400 lao động. Làng duy trì 25 lò đúc lớn, 4 công ty sản xuất, kinh doanh đồ đồng, đóng góp gần một nửa tổng thu ngân sách của xã. Nhiều gia đình nhờ gắn bó với nghề truyền thống đã xây dựng được cơ ngơi khang trang, đời sống ngày càng ổn định, phát triển.

Với những giá trị tiêu biểu, năm 2018, nghề đúc đồng truyền thống Trà Đông được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Danh hiệu này không chỉ là sự ghi nhận xứng đáng cho những nỗ lực bền bỉ của người dân làng nghề, mà còn mở ra cơ hội mới trong việc bảo tồn, phát huy giá trị di sản gắn với phát triển du lịch văn hóa, ngày càng thu hút du khách gần xa đến trải nghiệm.

Trong bối cảnh hội nhập, người thợ Trà Đông ý thức rõ rằng, để nghề tồn tại và phát triển bền vững, cần không ngừng đổi mới. Các nghệ nhân đã chủ động đa dạng hóa mẫu mã, kết hợp hài hòa giữa phong cách truyền thống và nhu cầu thẩm mỹ hiện đại; đồng thời liên kết, hỗ trợ nhau trong sản xuất và tiêu thụ sản phẩm. Ý tưởng tổ chức lễ hội trống đồng, xây dựng sản phẩm du lịch làng nghề, đưa hình ảnh trống đồng trở thành quà tặng lưu niệm gắn với văn hóa Đông Sơn đang mở ra hướng đi nhiều triển vọng.

Trà Đông hôm nay không chỉ là nơi lưu giữ kỹ thuật đúc đồng truyền thống độc đáo, mà còn là minh chứng sinh động cho sức sống bền bỉ của một miền quê biết trân trọng quá khứ, giữ được bản sắc làng nghề và chủ động thích ứng với tương lai. Trong ánh lửa lò đúc đỏ rực, trong tiếng trống đồng ngân vang, hồn cốt văn hóa Đông Sơn nghìn đời vẫn vang vọng, tiếp nối, góp phần làm nên một Trà Đông - một miền quê đáng sống giữa lòng xứ Thanh - trở thành điểm du lịch làng nghề hấp dẫn du khách.