Tựa mình bên dòng Ô Lâu, làng cổ Phước Tích có tuổi đời hơn 500 năm, cách trung tâm thành phố Huế khoảng 40 km về phía bắc. Nơi đây vẫn còn lưu giữ được vẻ đẹp bình dị, cổ kính mang đặc trưng của làng quê Bắc Trung Bộ xưa.

* Nơi bảo tồn nguyên vẹn nhiều ngôi nhà rường

Làng cổ Phước Tích hiện còn lưu giữ 40 ngôi nhà rường có tuổi đời từ 100-300 năm tuổi. Những ngôi nhà rường này có điểm chung là đều do các nghệ nhân có tay nghề cao tại làng mộc Mỹ Xuyên dựng nên, với hệ thống khung gỗ chắc chắn, chủ yếu dùng bằng chốt, một gỗ và hoàn toàn không sử dụng đinh sắt. Các bộ phận nhà rường như liên ba, cửa bàng khoa, trách, xuyên, vi kèo… đều được chạm trổ những hoa văn tinh xảo, đường nét mềm mại mang đậm bản sắc văn hóa Việt cổ.

Mỗi ngôi nhà đều có không gian mang đặc trưng của nhà rường Huế gồm: ngõ cổng, sân vườn, hồ nước, bình phong, hàng rào bằng chè tàu. Điểm đặc biệt, khi ghé đến tham quan các ngôi nhà rường, du khách sẽ được nghe kể về những câu chuyện về kiến trúc và văn hóa, lịch sử của ngôi nhà đó.

Nằm trong khuôn viên làng cổ Phước Tích, ngôi nhà rường của ông Hồ Văn Tế được dựng vào năm 1880, nhưng đến nay vẫn được giữ gìn nguyên vẹn hệ thống kiến trúc và sân vườn.

Ông Hồ Văn Tế cho biết, ngôi nhà của ông gồm một nhà chính và một nhà ngang trong một khuôn viên diện tích khoảng 1.366m2. Bao quanh khuôn viên là hàng rào chè tàu và cây nhỏ. Nhà chính quay hướng nam, có mặt bằng chữ nhất, kích thước 13,91m x 8,64m, theo kiến trúc ba gian hai chái kép. Bộ khung kết cấu kiểu sáu hàng chân, vảy thêm một nhịp 0,85m phía trước. Ngôi nhà được lợp bằng ngói liệt, trên đòn tay, liên ba được chạm trổ các họa tiết có chữ "thọ" tròn.

Ghé thăm quan nhà rường cổ của ông Lê Trọng Diễn, du khách được ngắm bộ sưu tập đồ gốm của gia đình tự sản xuất với đầy đủ 63 mẫu mã của gốm làng Phước Tích và kỷ vật bằng gốm như trách, chậu, om, niêu, ấm, cối tiêu, chum và đặc biệt là bộ om ngự, phỏng theo om của vua Minh Mạng, sản phẩm làng cổ Phước Tích để dâng lên vua nhà Nguyễn. Có những sản phẩm đã thất truyền được ông phục hồi lại như cái trét (trắc)… Ông Diễn cũng mở rộng thêm bộ sưu tập gốm của mình bằng những sản phẩm mới như chuông gió bằng gốm, lọ hoa.

Ông Lê Trọng Diễn chia sẻ: “Ngôi nhà của tôi được xây năm 1908, mặc dù đã trải qua một số lần trùng tu, nhưng vẫn giữ được nguyên bản của nhà rường truyền thống. Ngôi nhà được xây dựng bởi bộ khung kết cấu kiểu sáu hàng chân, gian giữa vẫn còn giữ được rầm thượng. Các bộ phận gỗ được các nghệ nhân trang trí tinh tế với nhiều hoa văn như đầu rồng, cỏ cây, hoa lá. Tôi đã dành 70m2 để trưng bày hàng nghìn sản phẩm gốm truyền thống của làng, với mong muốn nhắc nhở con cháu về nghề gốm có tuổi đời hơn 500 năm của làng cổ Phước Tích”.

Ngoài ra các công trình kiến trúc nhà rường, làng cổ còn có các công trình kiến trúc tín ngưỡng khá phong phú như: Đình làng, chùa, miếu Cây Thị (miếu Bà), miếu Quảng Tế, miếu Liễu Hạnh, miếu Ngũ Hành, miếu Vua, miếu Cô Hồn, miếu ông Cọp, miếu Đôi, Văn Thánh...

* Phát huy tiềm năng du lịch của làng cổ

Không gian làng cổ Phước Tích như hòa vào thiên nhiên, được bao quanh bởi những rặng tre, cây cổ thụ có tuổi đời hàng trăm năm. Từng hộ, từng ngõ, xóm không bị ngăn bởi những bức tường khép kín, mà bằng hàng chè tàu xanh mượt, thẳng tắp. Cấu trúc không phân chia đó đã tạo nên một vùng xanh liên hoàn, tạo ra không gian mở. Đây là điển hình cho mô hình cư trú nơi thôn quê của người Việt ở vùng đất Bắc Trung Bộ.

Phó giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Mạnh, nhà nghiên cứu văn hóa nhận xét: “Rất hiếm có làng nào ở miền Trung chiến tranh bom đạn cày xới cả một thời gian dài nhưng lại giữ được nét cổ kính về các công trình kiến trúc nhà cửa, đền miếu, cây cối như ngôi làng Phước Tích”.

Đến thăm quan làng cổ Phước Tích, anh Trần Văn Tới (du khách Đà Nẵng) bộc bạch: “Bước chân vào những ngôi nhà cổ và khu vực làm gốm, tôi có cảm giác như nghe được những thanh âm xưa cũ vọng lại. Phước Tích không những lưu giữ nét văn hóa xưa, mà còn giữ được không khí trong lành, vẻ đẹp lãng mạn, nên thơ”.

Năm 2009, làng cổ Phước Tích được công nhận là Làng di sản cấp Quốc gia. Sau 17 năm được công nhận, đến nay làng cổ Phước Tích đã có những bước chuyển mình mạnh mẽ trong công tác bảo tồn và phát triển du lịch. Từ năm 2024 đến hết năm 2025, làng cổ Phước Tích đã đón trên 50.000 lượt khách đến tham quan, trải nghiệm với doanh thu hơn 3,2 tỷ đồng.

Ông Nguyễn Ngọc Nam, Phó giám đốc Trung tâm dịch vụ sự nghiệp công phường Phong Dinh (thành phố Huế) cho hay, làng cổ Phước Tích hiện có 9 loại hình dịch vụ du lịch với 40 người tham gia hoạt động gồm: dịch vụ tham quan nhà rường, lưu trú, ẩm thực, xe đạp, hướng dẫn viên, quảng diễn nghề gốm, làm bánh, giao lưu văn nghệ… Hệ thống nhà rường cổ có 11 hộ tham gia tiếp đón khách tham quan, 4 hộ kinh doanh lưu trú, 4 điểm phục vụ dịch vụ ẩm thực.

Theo ông Nguyễn Ngọc Nam, để thu hút khách du lịch đến với làng cổ, Trung tâm Dịch vụ sự nghiệp công phường Phong Dinh đã thường xuyên làm việc với khoảng hơn 40 công ty lữ hành du lịch, các trường học trên địa bàn có hoạt động đưa khách về tham quan và trải nghiệm tại làng cổ Phước Tích. Để nâng cao dịch vụ và phát huy tiềm năng du lịch của làng cổ, chính quyền địa phương sẽ tăng cường tập huấn kỹ năng làm du lịch cho người dân, hướng dẫn viên du lịch và làm mới các dịch vụ, sản phẩm du lịch; đồng thời nâng hiệu quả dịch vụ homestay, để khách đến làng cổ không chỉ đến tham quan, ăn nghỉ mà còn cảm nhận sâu sắc nét văn hóa ngôi làng và tình cảm của con người nơi đây,  từ đó lan tỏa hình ảnh làng cổ đến với mọi miền đất nước.