Du lịch cộng đồng chỉ thực sự bền vững khi không dừng lại ở việc khai thác tài nguyên để làm sản phẩm du lịch, mà trở thành động lực nuôi dưỡng văn hóa, tạo sinh kế và khơi dậy nội lực của cộng đồng địa phương. Thành công của một điểm đến vì thế không được đo bằng số lượng du khách, mà bằng khả năng tạo ra những giá trị bền vững cho cộng đồng.

Đây là nội dung đáng chú ý được đặt ra tại tọa đàm về phát triển ứng dụng mô hình du lịch cộng đồng trong thực tiễn do Trung tâm Công nghiệp Văn hóa, Trường Ngoại ngữ - Du lịch (Đại học Công nghiệp Hà Nội) tổ chức mới đây tại Hà Nội.

Trao quyền làm chủ cho cộng đồng

Nhìn vào hàng loạt dự án du lịch cộng đồng từng được triển khai ở nhiều địa phương, không khó để nhận ra một thực tế: Không ít nơi được đầu tư xây dựng hạ tầng, mở homestay, đào tạo kỹ năng, quảng bá điểm đến, nhưng chỉ sau vài năm, hoạt động du lịch dần lắng xuống, nhiều công trình bỏ không, người dân quay trở lại sinh kế cũ. Trong khi đó, cũng có những bản làng gần như khởi đầu từ con số không, nguồn lực hạn chế, nhưng lại từng bước trở thành điểm đến được du khách tìm đến và cộng đồng có thể tự vận hành sau khi các dự án kết thúc.

Theo ông Nguyễn Ngọc Bích, Giám đốc Đổi mới sáng tạo của Dự án Du lịch Thụy Sĩ vì sự phát triển bền vững tại Việt Nam (ST4SD), sự khác biệt này không nằm ở quy mô đầu tư hoặc mức độ hấp dẫn của tài nguyên, mà trước hết nằm ở tư duy phát triển.

Có thể thấy, nhiều năm qua, tư duy phổ biến lâu nay khi làm du lịch cộng đồng là tập trung vào việc xây dựng cơ sở lưu trú, mở lớp tập huấn, quảng bá sản phẩm hoặc cải thiện hạ tầng. Thực tế cho thấy, những việc này là cần thiết, nhưng chưa phải điều cốt lõi để hình thành một cộng đồng có thể tự vận hành và phát triển bền vững. Trong khi đó, bản chất của du lịch cộng đồng không chỉ là làm du lịch, mà là một mắt xích trong tiến trình phát triển kinh tế nông thôn và tạo sinh kế bền vững cho người dân địa phương.

Từ kinh nghiệm đồng hành cùng nhiều dự án quốc tế tại Việt Nam, chuyên gia này cho biết mục tiêu cốt lõi của các chương trình hỗ trợ không phải là xây dựng một điểm du lịch mới, mà là giúp cộng đồng tạo ra sinh kế lâu dài. Chính vì vậy, yếu tố quan trọng nhất trong quá trình triển khai không phải là mang đến một mô hình có sẵn, mà là khả năng linh hoạt thích ứng với từng địa phương và đồng kiến tạo cùng người dân. Đây cũng là điểm khiến nhiều dự án du lịch cộng đồng thất bại.

"Không ít mô hình được triển khai theo cách "đi làm cho", tức là nhà tài trợ hoặc đơn vị thực hiện mang kinh phí, mang ý tưởng đến địa phương rồi hướng dẫn người dân phải làm thế này, phải làm thế kia mà thiếu quá trình đối thoại với chính cộng đồng" - ông Bích phân tích - "Họ nghĩ đó là điều tốt nên làm thay cho cộng đồng. Nhưng khi dự án kết thúc và các đơn vị rút đi thì người dân không thể tiếp tục vận hành, bởi đó chưa bao giờ là thói quen hoặc lựa chọn của họ".

Rõ ràng, sự thất bại của nhiều mô hình du lịch cộng đồng không bắt nguồn từ việc thiếu vốn hoặc thiếu du khách, mà từ chỗ cộng đồng chưa bao giờ thực sự trở thành chủ thể của quá trình phát triển. Từ thực tiễn này, ông Bích cho rằng, việc đầu tiên phải làm của du lịch cộng đồng là xây dựng con người và cơ chế quản trị.

Quan điểm này được minh chứng rõ qua những dự án mà chuyên gia Nguyễn Ngọc Bích cùng các cộng sự trực tiếp triển khai.

Tại Bản Khun (Tuyên Quang), hành trình phát triển bắt đầu từ việc khơi dậy niềm tin của chính người dân vào giá trị của bản làng mình. Khi dự án khởi động, đây là một bản làng ít người biết đến. Thu nhập của người dân chủ yếu dựa vào nông nghiệp, thanh niên rời quê tìm việc, cơ sở dịch vụ hầu như chưa có và chính cộng đồng cũng chưa tin rằng nơi mình sống có thể trở thành một điểm đến du lịch.

Chỉ khi người dân cùng tham gia xây dựng sản phẩm từ những giá trị vốn có như văn hóa Tày, các tuyến đi bộ, đạp xe, ẩm thực địa phương... du khách mới bắt đầu tìm đến. Sự xuất hiện của du khách không chỉ mang lại doanh thu mà còn tạo ra việc làm ngay tại bản, kéo người trẻ trở về, mở ra cơ hội cho phụ nữ và người cao tuổi tham gia vào chuỗi dịch vụ.

Quan trọng hơn cả là sự thay đổi trong nhận thức, từ chỗ thiếu niềm tin vào tương lai, cộng đồng dần tin vào chính khả năng của mình, chủ động cùng nhau đưa ra quyết định, bảo tồn văn hóa và gìn giữ môi trường như một phần của sinh kế lâu dài. Bản Khun vì thế không chỉ là một điểm đến, mà là câu chuyện về niềm tin, sự đồng lòng và tương lai bền vững.

Một quá trình chuyển đổi tương tự cũng diễn ra tại Sa Đéc (Đồng Tháp), nhưng với một hướng tiếp cận khác. Nếu trước đây giá trị của làng hoa chủ yếu nằm ở những sản phẩm được bán ra thị trường, khiến người dân luôn chịu áp lực cạnh tranh về giá và phụ thuộc vào mùa vụ, thì du lịch đã mở ra một hướng đi mới. Đó là bán trải nghiệm thay vì chỉ bán sản phẩm.

Thay vì chỉ mua một bông hoa, du khách được bước vào đời sống của người dân địa phương, tham gia làm vườn, học làm bánh, dệt chiếu, chăm sóc bonsai, khám phá những câu chuyện về làng hoa trăm năm và văn hóa miền sông nước. Giá trị của điểm đến vì thế không còn nằm ở từng sản phẩm riêng lẻ mà ở cảm xúc và ký ức mà du khách mang theo sau chuyến đi.

Ở Hội An, tư duy này tiếp tục được mở rộng. Thành công của đô thị di sản này không chỉ nằm ở việc bảo tồn các giá trị vật thể và phi vật thể, mà ở khả năng biến chính hoạt động bảo tồn thành sinh kế cho cộng đồng. Từ làng rau Trà Quế, các làng nghề truyền thống, những trải nghiệm văn hóa trong phố cổ cho tới các mô hình du lịch xanh bằng xe đạp, đi bộ hay thuyền chèo, mọi hoạt động đều hướng tới mục tiêu để người dân vừa là người gìn giữ di sản, vừa là người trực tiếp hưởng lợi từ di sản. Khi lợi ích kinh tế gắn với trách nhiệm bảo tồn, cộng đồng có thêm động lực để giữ gìn văn hóa và môi trường như một tài sản của chính mình, thay vì coi đó chỉ là nguồn tài nguyên để khai thác.

Từ những dự án phát triển du lịch cộng đồng này có thể thấy, yếu tố quyết định thành công không nằm ở quy mô đầu tư hay số lượng sản phẩm được tạo ra, mà ở việc cộng đồng thực sự trở thành chủ thể của quá trình phát triển. Hay nói cách khác, du lịch cộng đồng chỉ thực sự bền vững khi người dân không còn là đối tượng thụ hưởng của dự án, mà trở thành người làm chủ, người đồng kiến tạo và cũng là người giữ gìn những giá trị làm nên sức sống của điểm đến.

"Bán câu chuyện" thay vì "bán tài nguyên"

Từ sự thất bại của nhiều dự án du lịch cộng đồng, bằng kinh nghiệm triển khai hàng loạt dự án thực tế, chuyên gia Nguyễn Ngọc Bích cho rằng, điều cần thay đổi chính là cách tiếp cận trong quá trình phát triển điểm đến.

Việc đầu tiên để phát triển một điểm đến không phải khảo sát tài nguyên mà là khảo sát cộng đồng. Việc hiểu cộng đồng đóng vai trò quan trọng, với mục tiêu hiểu bản sắc, giá trị và khát vọng của cộng đồng để phát triển du lịch phù hợp, bền vững và do chính cộng đồng làm chủ.

"Chúng ta phải lên với cộng đồng, phải ăn ở cùng họ, nghe họ nói, lắng nghe câu chuyện của họ" - ông nhấn mạnh - "Đến khi hiểu được con người, bản sắc và bối cảnh của địa phương thì mới có thể bắt đầu xây dựng kế hoạch. Quan trọng nhất là phải định vị được người địa phương chính là chủ thể của cộng đồng".

Đây không đơn thuần là một phương pháp khảo sát, mà là cách xây dựng niềm tin.

"Khi chúng ta thật sự hiểu cộng đồng thì cộng đồng sẽ mở lòng. Khi cộng đồng mở lòng thì mọi chiến lược và nguồn lực mới có ý nghĩa. Muốn đi bền vững thì bắt đầu từ việc hiểu nhau" - ông Bích bày tỏ.

Từ việc hiểu con người, cách đánh giá tài nguyên du lịch cũng thay đổi. Theo chuyên gia, câu hỏi quan trọng nhất không phải là địa phương "có gì?", mà là "cái gì kể được câu chuyện".

Ví dụ, một thửa ruộng bậc thang không chỉ là đất canh tác, mà còn là câu chuyện lao động và sự hài hòa với thiên nhiên. Đó là hành trình của những người nông dân gìn giữ đất, nước và mùa màng. Một ngôi nhà sàn cổ không chỉ là kiến trúc truyền thống, mà là không gian sống gắn kết cộng đồng, nơi lưu giữ nếp sống, luật tục, đón tiếp khách bằng sự hiếu khách của người bản địa.

Hoặc nghề dệt thổ cẩm không chỉ tạo ra sản phẩm thủ công, mà còn chứa đựng câu chuyện về bàn tay và ký ức truyền đời. Mỗi hoa văn là một câu chuyện về núi rừng, về tổ tiên và bản sắc dân tộc. Thậm chí với thác, suối, rừng không chỉ là cảnh quan tự nhiên, mà còn là câu chuyện về nguồn nước và sự bảo vệ rừng. Đó là nguồn sống của cả bản làng, cần được trân trọng và gìn giữ cho thế hệ mai sau.

Khi những giá trị này được kết nối thành một câu chuyện chân thật, tài nguyên mới thực sự trở thành sản phẩm du lịch. Ở đây, tài nguyên không tự nhiên tạo ra giá trị, câu chuyện mới làm nên sức hấp dẫn của điểm đến.

Từ thực tế triển khai các dự án, chuyên gia Nguyễn Ngọc Bích cho rằng đây cũng là sự khác biệt giữa tư duy khai thác và tư duy kiến tạo giá trị. Ông cho rằng, du lịch cộng đồng nói riêng và du lịch Việt Nam nói chung cần thay đổi tư duy phát triển, từ "bán tài nguyên" sang "bán câu chuyện". Bởi trong nhiều năm, sự phát triển du lịch vẫn chủ yếu dựa vào khai thác trực tiếp tài nguyên thiên nhiên, kéo theo những tác động không nhỏ tới môi trường.

Một yếu tố quan trọng khác của việc phát triển du lịch cộng đồng bền vững, theo chuyên gia, đó là vai trò đồng thiết kế của cộng đồng.

Thực tế cho thấy, mỗi cộng đồng đều có lịch sử, văn hóa, điều kiện tự nhiên và cách tổ chức đời sống khác nhau, vì vậy không thể tồn tại một công thức chung áp dụng cho mọi địa phương. Điều những người làm dự án cần làm là trở thành người đồng hành, cùng người dân lắng nghe, cùng mơ ước, cùng bàn bạc, cùng quyết định và cùng hành động.

Đó cũng là cách để cộng đồng không chỉ tham gia vào một dự án, mà thực sự trở thành chủ thể của quá trình phát triển. Khi người dân được tham gia ngay từ đầu, được tự quyết định điều gì phù hợp với quê hương mình và cùng hưởng lợi từ những giá trị được tạo ra, họ sẽ không còn là người thực hiện theo yêu cầu của dự án, mà trở thành "người giữ lửa" cho chính điểm đến của mình.

Sau khi cộng đồng cùng thiết kế sản phẩm, quá trình phát triển tiếp tục được hoàn thiện thông qua đào tạo, làm thử và kiểm chứng thị trường. Đào tạo không chỉ để nâng cao kỹ năng mà còn thay đổi tư duy, giúp người dân tự tin làm chủ dịch vụ và kể câu chuyện của chính mình. Sản phẩm cần được thử nghiệm với khách thật, liên tục điều chỉnh từ phản hồi thực tế trước khi nhân rộng. Quan trọng hơn, giá trị của sản phẩm phải được thị trường kiểm chứng bằng việc du khách sẵn sàng trả tiền, quay trở lại và giới thiệu cho người khác.

Nhưng ngay cả khi đã có sản phẩm tốt và thị trường tích cực đón nhận, một điểm đến vẫn có thể nhanh chóng mất đi sức sống nếu thiếu một cơ chế quản trị hiệu quả. Đây được coi là yếu tố quyết định sự thành bại của cả quá trình phát triển điểm đến.

"Một điểm đến chỉ có thể phát triển bền vững khi có một cơ chế quản trị tốt, nơi mọi bên liên quan cùng tham gia, cùng quyết định và cùng hưởng lợi" - ông Bích nhấn mạnh.

Theo đó, cộng đồng cần có một tổ chức đại diện đủ uy tín, có sự phối hợp giữa chính quyền, doanh nghiệp, chuyên gia và người dân, đồng thời xây dựng được những quy chế rõ ràng về vai trò, trách nhiệm cũng như cơ chế chia sẻ lợi ích.

Từ phân tích, chuyên gia này cho rằng, nếu làm đúng, du lịch không chỉ tạo ra tiền, khách và việc làm. Điều quan trọng hơn, du lịch phải tạo ra những giá trị lâu dài cho chính vùng đất nơi nó hiện diện: Cộng đồng hạnh phúc hơn, thiên nhiên khỏe mạnh hơn, văn hóa được gìn giữ tốt hơn và giá trị tái tạo. Đó mới là đích đến của phát triển du lịch bền vững.