"Chỉ cần rời khỏi đường mòn khoảng 5 mét là đã có thể bị lạc" - nhận định của anh Phạm Xuân Thịnh - Giám đốc Vườn Quốc gia Cát Tiên tại buổi trao đổi về hệ thống chỉ dẫn đường mòn của Cộng hòa Séc diễn ra ngày 10/6 tại Hà Nội đã phần nào cho thấy bài toán mà du lịch thiên nhiên Việt Nam đang đối mặt.

Trong khi đó, tại Séc, một hệ thống chỉ dẫn đường mòn đã tồn tại gần 140 năm, phủ khắp khoảng 44.000 km và vẫn hoạt động hiệu quả mà không cần GPS hay kết nối Internet.

Mô hình này đang được giới thiệu tới Việt Nam thông qua dự án Czech the Trail. Theo bà Dana Brabcová, Giám đốc Trung tâm Séc Hà Nội, đây không chỉ là một dự án kỹ thuật.

"Chúng tôi kỳ vọng đây sẽ trở thành một đóng góp thiết thực cho sự phát triển du lịch của Việt Nam, đồng thời góp phần tăng cường sự gắn kết giữa hai quốc gia bất chấp khoảng cách địa lý hơn 8.000 km" - bà Dana Brabcová bày tỏ.

Tuy nhiên, bên cạnh những thành công đã được kiểm chứng ở châu Âu và nhiều quốc gia khác, câu hỏi được đặt ra là liệu hệ thống này có thể thích nghi với điều kiện rừng nhiệt đới, địa hình đa dạng và cách thức tổ chức du lịch tại Việt Nam hay không.

Mỗi nơi đang làm một kiểu

Theo TS. Nguyễn Mạnh Hà, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn thiên nhiên và Phát triển, rào cản lớn nhất hiện nay không phải Việt Nam thiếu đường mòn mà "điều chúng ta thiếu là một bộ nguyên tắc chung. Hiện chưa có quy tắc thống nhất về xây dựng đường mòn trải nghiệm, đánh dấu tuyến, biển chỉ dẫn hay hệ thống diễn giải thông tin. Mỗi nơi đang làm một kiểu".

Theo ông Hà, một tuyến đường mòn không đơn thuần là nơi để du khách đi bộ mà còn phải giúp người ta trải nghiệm thiên nhiên nhiều hơn, hiểu thiên nhiên nhiều hơn và quan trọng nhất là an toàn. Vì thế, thực tế hiện nay cho thấy: khi chưa có một hệ thống quy tắc thống nhất, việc quản lý du khách trong rừng gặp nhiều khó khăn.

"Người ta đi đâu mình không kiểm soát được. Khi xảy ra thất lạc hoặc tai nạn thì phải huy động rất nhiều nguồn lực để tìm kiếm" - ông Hà chỉ ra một trong những khó khăn đối với cơ quan quản lý và du khách - "Ngược lại, nếu có một bộ tiêu chuẩn chung, các đơn vị quản lý sẽ dễ dàng kiểm tra, đánh giá và xác định trách nhiệm hơn khi xảy ra sự cố".

Điều gì giúp hệ thống của Séc tồn tại gần 140 năm?

Với hệ thống đường mòn của Séc đã tồn tại hơn 1 thế kỷ, đại diện Câu lạc bộ Du lịch Séc (KČT), anh Adam Urban tiết lộ: bí quyết không nằm ở công nghệ.

"Điều tiên quyết để thực hiện được dự án là tình yêu thiên nhiên của người dân và mạng lưới tình nguyện viên". Hiện nay đang có khoảng 30.000 tình nguyện viên tham gia duy trì hệ thống đường mòn tại Séc.

"Sau gần 140 năm, các ký hiệu chỉ dẫn đã trở thành một "ngôn ngữ chung" mà người dân có thể hiểu ở bất kỳ đâu trên cả nước" - Adam Urban cho rằng đây cũng là bài học quan trọng nhất đối với Việt Nam.

"Khi thực hiện công việc này, tôi nghĩ  mục tiêu cơ bản không phải là làm một con đường dài hay ngắn. Điều quan trọng là để người dân biết đến hệ thống này và làm quen với các ký hiệu" - anh chia sẻ - "Khi đã quen, mọi người chỉ cần nhìn theo ký hiệu để đi mà không phải lo lắng mình có bị lạc, có đến được đích hay sẽ gặp nguy hiểm trên đường  hay không".

Khó khăn không nằm ở biển báo

Dù đã được triển khai tại nhiều quốc gia, KČT cho biết việc áp dụng mô hình ở mỗi nơi đều phải điều chỉnh theo điều kiện địa phương. Theo Adam Urban, những khó khăn đầu tiên đôi khi đến từ những chi tiết rất nhỏ như màu sơn, vật liệu hay việc vận chuyển thiết bị đến các nước. Nhưng thách thức lớn hơn nằm ở đặc điểm tự nhiên.

"Rừng Đông Nam Á phát triển nhanh hơn, nhiều tầng hơn, phức tạp hơn và khó dự đoán hơn so với những gì chúng tôi quen thuộc tại châu Âu" - anh nhận xét sau khi đã có trải nghiệm thực tế tại Vườn Quốc gia Cát Bà.

Bảng màu chỉ dẫn của hệ thống chỉ dẫn đường mòn tại Séc gồm các màu cơ bản: Xanh lá cây, xanh da trời, vàng và đỏ.

Đại diện Vườn quốc gia Cát Tiên cũng cho rằng địa hình và hệ sinh thái của Việt Nam đa dạng hơn rất nhiều nơi trên thế giới. Do đó, trường hợp "chỉ cần rời khỏi đường mòn khoảng 5 mét đã có thể bị lạc" là chuyện thường gặp.

Bên cạnh đó, để triển khai hệ thống này, việc đào tạo đội ngũ địa phương cũng cần thời gian. Theo KČT, một chuyên gia giàu kinh nghiệm có thể đánh dấu từ 10-15 km đường mòn trong khoảng 3 giờ làm việc. Tuy nhiên trong giai đoạn đào tạo, tiến độ có thể giảm xuống còn khoảng 1,5-2 km mỗi ngày.

Ngoài ra, trong điều kiện lý tưởng, các ký hiệu thường được bố trí cách nhau khoảng 50 mét. Tuy nhiên tại một số khu vực, việc áp dụng nguyên tắc này không hề đơn giản bởi có những nơi không có cây, cũng không có đá. Khi đó việc đóng cọc riêng và sử dụng vật liệu phù hợp cũng khá tốn thêm thời gian.

Việt Nam không thiếu biển chỉ dẫn

Theo đại diện Think Playgrounds, chị Ngọc Anh cho biết: câu chuyện không nằm ở việc đặt thêm biển báo.

"Việt Nam không thiếu biển chỉ dẫn. Điều còn thiếu là tư duy thiết kế trải nghiệm cho người dùng". Lý do được đưa ra là một hệ thống hiệu quả phải được thiết kế dựa trên đối tượng sử dụng: trẻ em, khách du lịch phổ thông hay những người có kinh nghiệm đi rừng sẽ cần những trải nghiệm khác nhau.

Và một hệ thống chỉ dẫn tốt không chỉ giúp người tham gia tìm đúng đường mà còn giúp họ cảm thấy an toàn hơn. "Khi cảm thấy an toàn, họ sẽ tự tin khám phá nhiều hơn" - chị Ngọc Anh nhận định.

Khi được hỏi yếu tố nào sẽ quyết định thành công nếu mô hình được triển khai tại Việt Nam, đại diện Think Playgrounds cho rằng hạ tầng, quản lý và cộng đồng đều quan trọng.

Tuy nhiên, cộng đồng địa phương mới là yếu tố giữ cho hệ thống tồn tại lâu dài: "Một dự án muốn thành công thì phải được gắn với cộng đồng, được duy trì, vận hành và phát triển bởi cộng đồng. Vì đội ngũ chuyên gia không thể theo sát dự án bằng những người đang sinh sống tại khu vực đó" - đại diện đơn vị chia sẻ.

Với các chuyên gia tham dự sự kiện, bài học lớn nhất từ Séc có lẽ không chỉ nằm ở những vạch sơn trên thân cây. Mà đó là cách xây dựng một hệ thống đủ thống nhất để trở thành ngôn ngữ chung cho người sử dụng, nhưng cũng đủ linh hoạt để thích nghi với những cánh rừng rất khác nhau trên thế giới.

Và đó cũng có thể chính là thử thách lớn nhất khi Việt Nam bắt đầu hành trình xây dựng những tuyến đường mòn của riêng mình.