Con tàu lừ đừ nhích qua vùng nước lợ, bỏ lại phía sau những vạt rừng đước đan xen như những bức tường xanh thẫm. Chiều muộn trườn xuống, Đất Mũi khoác chiếc áo bảng lảng sương mù và hơi biển. 

Tôi đứng trên mũi tàu, tuổi gần tám mươi, mái đầu đã bạc dần theo năm tháng, vậy mà lòng bỗng rưng rưng như lần đầu tiên gặp lại một người thân lâu ngày.

Đất Mũi - hai tiếng ấy với người Việt Nam vừa mộc mạc, vừa thiêng liêng, gợi nhớ một hành trình dài dằng dặc bằng mồ hôi, nước mắt và cả xương máu - hành trình "mang gươm đi mở cõi".

Gió từ biển thổi vào mang theo vị mặn nồng, thứ vị mà bất cứ ai từng nghe tiếng sóng đều thấy quen thuộc, như vị mặn của mồ hôi người khẩn hoang lập ấp thuở xưa. Giữa khung cảnh ấy, tôi bất giác nghe vang bên tai âm hưởng những câu thơ Xuân Diệu: "Máu người không có Bắc, Nam, Một dòng thắm chảy từ chân đến đầu…" Những câu thơ viết cách nay hơn 70 năm, vậy mà như vừa mới cất lên từ hôm qua. Bởi đất phương Nam - hay bất cứ vùng đất nào của Việt Nam - đều được kết nối bằng cùng một dòng máu, cùng một nỗi nhớ, một niềm thương chung thủy với non sông.

Rồi câu thơ của Huỳnh Văn Nghệ viết năm 1946 tại chiến khu miền Đông Nam Bộ vang lên từ ký ức sâu thẳm: "Từ thuở mang gươm đi mở cõi, Trời Nam thương nhớ đất Thăng Long" Dường như mỗi bước chân vào phương Nam đều mang theo nỗi nhớ Thăng Long, nhớ cội nguồn Đại Việt, để không bao giờ người đi xa quên mình là ai.

                                                                             ***

Khi tàu len lỏi vào những nhánh sông chằng chịt, tôi thấy lòng mình trôi về với lịch sử. Người mở cõi đầu tiên - Nguyễn Hoàng - hiện lên như một bóng người trầm ngâm trước biển lớn năm 1558. Ông sinh năm 1525 ở xứ Thanh, giữa thời cuộc loạn lạc Lê - Trịnh với Mạc phân tranh. Bị kẹt trong vòng nghi kỵ của chúa Trịnh Kiểm, Nguyễn Hoàng buộc phải tìm nơi dung thân. Ông nhớ lời cậu ruột Nguyễn Ư Dĩ mách, tìm đến Nguyễn Bỉnh Khiêm - vị Trạng Trình lừng danh - để hỏi đường sống. Và câu đáp của bậc kỳ nhân trở thành lời sấm truyền mở ra lịch sử Nam tiến: "Hoành sơn nhất đái, khả dĩ dung thân".

Tôi vẫn thường tự hỏi: Phải chăng chính khoảnh khắc ấy, vận mệnh lịch sử đã chuyển mình? Bởi chỉ ít lâu sau, nhờ chị gái xin hộ với Trịnh Kiểm, Nguyễn Hoàng được giao trấn thủ Thuận Hóa - vùng đất hiểm, lắm giặc, nguy cơ đủ bề. Vậy mà chính nơi "ác địa" ấy lại là điểm khởi đầu của một hành trình phát triển kéo dài hơn hai thế kỷ.

Sử cũ kể rằng mùa hạ năm 1558, từ Vạn Lại - An Trường (Thanh Hoá), đoàn thuyền của Đoan Quốc công Nguyễn Hoàng gồm khoảng 100 chiến thuyền, hàng nghìn quân bản bộ và đồng hương Thanh Hóa, đã xuôi dòng Cầu Chày, ra sông Mã rồi thẳng cửa Lạch Trường hướng vào Nam như khúc dạo đầu của một bản trường ca mở cõi.

Khi đoàn thuyền cập bến cửa Việt, Nguyễn Hoàng đóng quân tại gò Phù Sa (Ái Tử, Quảng Trị). Dinh Ái Tử - thủ phủ đầu tiên của ông - chỉ là một dải đất hoang, xung quanh là rừng rậm, thú dữ, nước độc, gió biển thổi tung từng đám cát nóng. Vậy mà từ nơi ấy sau này nảy sinh cả một vùng Đàng Trong trù phú.

Nguyễn Hoàng trị vì Thuận Quảng suốt 56 năm - quãng thời gian dài hiếm có trong lịch sử 9 đời Chúa Nguyễn, mà Đàng Trong gọi là Chúa tiên Nguyễn Hoàng. Ông giảm thuế má, khuyến khích dân lưu tán vào khai khẩn; tổ chức lại bộ máy cai trị công bằng; giữ yên lòng người. Sử thần Lê - Trịnh dù đối lập vẫn phải viết: "Dân hai trấn đều cảm đức, chợ không nói thách, dân không trộm cắp, cổng ngoài không phải đóng". Lời ghi ấy là minh chứng xác đáng nhất cho tấm lòng và tầm nhìn của một vị chúa khai sáng.

Không chỉ dựng chính sách khoan thai sức dân, Nguyễn Hoàng còn dựng hồn thiêng đất mới. Ông cho xây dựng nhiều ngôi chùa - trong đó nổi tiếng nhất là chùa Thiên Mụ năm 1601. Truyền thuyết kể rằng trên đồi Hà Khê lúc ấy, đêm đêm xuất hiện bà lão áo đỏ nói: "Sẽ có chân chúa đến dựng chùa tụ linh khí". Chẳng rõ truyền thuyết có từ trước hay bắt đầu từ chính niềm tin của dân chúng dành cho ông, nhưng rõ ràng công trình ấy đã trở thành trụ đá tinh thần cho cả vùng Thuận Hóa.

Tôi từng đứng dưới tháp Phước Duyên trong khuôn viên chùa Thiên Mụ cao 21 m, bảy tầng gạch rực trong nắng chiều Huế, và nhận ra: Người xưa mở đất không chỉ mở bằng gươm, mà bằng cả đời sống văn hóa, bằng niềm tin và đạo lý. Có lẽ nhờ vậy mà người Việt Nam vừa đi đến đâu là lập làng, dựng chợ, đào mương, đắp đê - và cũng dựng đền, lập chùa - để không chỉ sống mà còn sống có cội rễ.

                                                                               ***

Tàu cập vào Cột mốc GPS 0001, tôi chầm chậm bước xuống. Đất dưới chân mềm, ướt và mới, như thể vừa được nâng lên từ lòng biển. Không có nhiều nơi trên thế giới mà đất lại "lớn lên" từng ngày như Đất Mũi. Rừng đước dâng tặng lá, gió dâng tặng phù sa, biển dâng tặng từng hạt bùn để tạo nên từng milimet đất nơi đây.

Đứng ở Đất Mũi, tôi bất giác nghĩ đến lời nhà nghiên cứu Trần Bạch Đằng: "Mang gươm đi mở cõi" là hình ảnh thi ca, nhưng phản ánh đúng cái gian lao phải đối mặt với thiên nhiên, với hoang dã hơn là với gươm giáo. Nơi đây - nơi từng đầy muỗi rừng, vắt độc, cá sấu, thuồng luồng, sình lầy - chính là minh chứng cho sự kiên trì và dũng cảm của lưu dân mình thuở trước.

Tôi nhìn đước mọc thành từng lớp, từng lớp - như dấu chân chồng lớp của bao thế hệ khai phá. Nghĩ đến cha ông đi vào Nam, có người ngã xuống không kịp ghi tên, có người sống đến già mà chưa một lần trở về quê cũ, có người lập nghiệp, có người mất mộ giữa rừng - tất cả họ đã bồi đắp cho đất phương Nam bằng chính đời mình trong gần 5 thế kỷ. Tất cả đều góp vào bản trường ca mở cõi vang vọng đến hôm nay.

Chiều buông dần. Mặt trời như quả cầu đỏ rực chìm xuống đường chân trời, phản chiếu trên mặt biển thành dải lửa dài bất tận. Trời lất phất mưa, tôi đứng cạnh mốc tọa độ Quốc gia, cảm giác như đang ở nơi giao thoa giữa hiện tại và quá khứ. Phía sau lưng tôi là hàng triệu lớp người đi mở cõi; phía trước là đại dương mênh mông đang chờ thế hệ cháu con tiếp bước.

Tôi nghĩ đến câu nói cuối đời của Nguyễn Hoàng dành cho con trai Nguyễn Phúc Nguyên: "Đất Thuận Quảng là nơi trời để cho người anh hùng dụng võ. Con hãy thương dân, giữ đất, luyện quân để dựng cơ nghiệp muôn đời". Lời dặn ấy không chỉ dành cho một gia tộc, mà là di huấn cho cả một dân tộc biết nương theo thiên thời - địa lợi - nhân hòa để tồn tại và phát triển.

Đất Mũi Cà Mau là nơi mở ra suy ngẫm về giá trị của từng tấc đất thiêng liêng, trở thành điểm du lịch hấp dẫn du khách.

Trên đường trở lại, bóng rừng đước nhòa dần trong ánh hoàng hôn. Tôi ngoái nhìn lần cuối. Gió vẫn thổi, sóng vẫn vỗ, đất phù sa bồi lắng cho Đất Mũi vẫn vươn ra biển cả, như lịch sử chưa bao giờ dừng lại. Và trong tôi vang vọng câu thơ thuở nào: "Máu người không có Bắc, Nam…"

Chừng ấy đủ để tôi hiểu rằng dù ở cuối trời Nam hay đầu đất Bắc, tất cả vẫn chỉ là một Tổ quốc - nơi mỗi người Việt Nam đều mang trong tim niềm tự hào và trách nhiệm gìn giữ, sống sao cho xứng đáng với hành trình gian lao mở cõi của tiền nhân.