Với diện tích khoảng 4.760 km², trải rộng trên địa bàn 22 xã, phường thuộc phía Tây tỉnh Lâm Đồng, Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông sở hữu hệ thống di sản địa chất, địa mạo phong phú, nổi bật là hệ thống hang động núi lửa Krông Nô. 

Không chỉ có giá trị khoa học, địa chất, nơi đây còn lưu giữ những dấu tích khảo cổ có ý nghĩa đặc biệt trong nghiên cứu đời sống người tiền sử ở Đông Nam Á; đồng thời mở ra tiềm năng phát triển du lịch gắn với bảo tồn di sản.

Di sản địa chất, khảo cổ đặc sắc

Theo các nghiên cứu khoa học, Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông nằm trong không gian cao nguyên M'Nông, được hình thành và biến đổi qua lịch sử địa chất lâu dài. Trong khoảng 16,5 triệu năm qua, hoạt động núi lửa đã tạo nên lớp phủ bazan rộng lớn, các cao nguyên đất đỏ, miệng núi lửa, nón xỉ, bom núi lửa, dòng dung nham và hệ thống hang ống dung nham. Dưới tác động của khí hậu nhiệt đới ẩm, quá trình phong hóa tiếp tục tạo nên những dạng địa hình đặc sắc; đồng thời hình thành vùng đất bazan màu mỡ.

Trong chuỗi di sản này, hệ thống núi lửa và hang động dung nham Nâm Blang - Chư B'Luk thuộc khu vực Krông Nô là điểm nhấn nổi bật. Được phát hiện từ năm 2007, qua nhiều đợt khảo sát của các chuyên gia trong nước và quốc tế, đến nay khu vực đã xác định được gần 50 hang động trong đá bazan với tổng chiều dài khảo sát trên 10 km. Đây được đánh giá là một trong những hệ thống hang động núi lửa có quy mô, chiều dài và mức độ độc đáo hàng đầu Đông Nam Á.

Các hang động được hình thành khi lớp dung nham bên ngoài nguội và đông cứng, trong khi phần dung nham nóng chảy bên trong tiếp tục dịch chuyển, để lại những khoảng rỗng dạng ống. Quá trình này tạo nên hệ thống hang động với nhiều cấu trúc đặc trưng như bề mặt, ngấn, lớp phủ và thạch nhũ dung nham, các ống phụ, cấu trúc thoát khí cùng những cửa sập do trần hang sụp đổ. Nhiều dấu tích vẫn được bảo tồn tương đối nguyên vẹn, giúp các nhà khoa học nhận diện cơ chế vận động và quá trình hình thành dòng dung nham núi lửa.

Tiêu biểu là Hang C7, được giới khoa học xác định là hang động núi lửa có chiều dài lớn nhất Đông Nam Á. Trước năm 2022, hang đã được đo vẽ với chiều dài 1.066,5 m. Trong đợt khảo sát từ ngày 22-26/11/2022, các chuyên gia quốc tế tham dự Hội nghị quốc tế về hang động núi lửa lần thứ 20 (ISV20) phát hiện thêm một số nhánh hang mới với chiều dài bổ sung sơ bộ khoảng 175 m. Sau khi đo vẽ chi tiết, phần mở rộng được xác định dài khoảng 199 m, đưa tổng chiều dài Hang C7 lên khoảng 1.266 m.

Không chỉ có giá trị về địa chất, địa mạo, hệ thống hang động Krông Nô còn lưu giữ những dấu tích khảo cổ và cổ môi trường có ý nghĩa đặc biệt. Tại một số hang, các nhà khoa học phát hiện dấu tích cư trú, chế tác công cụ và mai táng của người tiền sử, có niên đại khoảng 6.000-7.000 năm cách ngày nay. Những phát hiện này góp phần làm sáng tỏ mối quan hệ giữa con người với môi trường tự nhiên, đặc biệt là quá trình thích nghi và khai thác không gian hang động núi lửa của cư dân tiền sử ở khu vực Tây Nguyên.

Ông Nguyễn Trí Quang, Phó Chủ tịch UBND xã Nam Đà cho biết, địa phương xác định việc bảo tồn và phát huy các giá trị của Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông, đặc biệt là hệ thống hang động núi lửa là nhiệm vụ trọng tâm. "Chúng tôi tăng cường công tác quản lý, chấn chỉnh các hành vi xâm hại di sản; đồng thời quản lý hoạt động tham quan của du khách. Người dân và du khách không tự ý vào những hang động có nguy cơ mất an toàn nếu không có lực lượng hướng dẫn", ông Quang nói.

Khai thác gắn với bảo tồn bền vững

Nhằm bảo tồn và phát huy giá trị di sản địa chất, cuối tháng 10 vừa qua, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành quyết định xếp hạng Di tích quốc gia đối với danh lam thắng cảnh Hang A1 và Hang C2 thuộc hệ thống hang động núi lửa Krông Nô, xã Nam Đà. Đây là những di sản tiêu biểu nằm trong vùng lõi Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông có giá trị nổi bật về khoa học, cảnh quan và tiềm năng phát triển du lịch.

Trong đó, Hang A1 (còn gọi là hang dung nham A1, hang Dơi hoặc hang Tổ ong) nằm tại thôn Buôn Choáh có chiều dài 438,7 m, độ sâu trung bình 8-10 m so với mặt đất và hai cửa hang. Hang sở hữu nhiều cấu trúc địa chất đặc trưng hình thành từ dung nham núi lửa như thạch nhũ, bóng, cửa sổ, nút dung nham và các ống dung nham dạng lấp đầy. Điểm đặc biệt của Hang A1 là hệ thống lỗ rỗng dạng tổ ong phân bố dày đặc, có nơi gần như bao phủ toàn bộ bề mặt, tạo nên cấu trúc độc đáo được ví như "mắt quỷ". Đây không chỉ là nét khác biệt về cảnh quan mà còn mang giá trị khoa học cao, góp phần làm phong phú thêm các dạng thành tạo địa chất trong hệ thống hang động núi lửa Krông Nô.

Trong khi đó, Hang C2 (còn gọi là hang C1-C2, hang dung nham C1-C2, hang Dơi hoặc hang Cá Sấu) nằm tại thôn Đức Lập, ở độ cao khoảng 393-395 m so với mực nước biển. Đây là dạng hang ống dung nham hình thành ở khu vực hạ lưu dòng dung nham núi lửa Nâm B'Lang. Hang có hệ thống cấu trúc địa chất đa dạng như thạch nhũ, thác, cửa sổ, nút, giếng trời, ngấn, đê và rãnh dung nham, khuôn cây hóa thạch.

Đáng chú ý, một số cấu trúc có hình thái đặc biệt như đê dung nham mô phỏng hình dáng "con cá sấu", cấu trúc "mũi tàu rẽ sóng" tại vị trí hợp lưu của hai dòng dung nham và các rãnh dung nham hình chữ V. Những thành tạo này là minh chứng trực quan về cơ chế hình thành hang động, có giá trị phục vụ nghiên cứu, giảng dạy và học tập về địa chất học, đa dạng sinh học trong môi trường hang động núi lửa.

Nằm trong vùng lõi Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông, Hang A1, Hang C2 cùng các hang động lân cận có tiềm năng phát triển những sản phẩm du lịch khám phá, mạo hiểm và trải nghiệm khoa học, thu hút du khách quan tâm đến địa chất, lịch sử hình thành Trái Đất và các giá trị tự nhiên độc đáo.

Tuy nhiên, theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Tân Văn, Chủ tịch Mạng lưới Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Việt Nam, hang động dung nham là môi trường đặc biệt nhạy cảm. Những hoạt động xâm nhập tự phát, xả rác, lấy mẫu trái phép, giẫm đạp hoặc làm xáo trộn trầm tích khảo cổ, tổ chức tham quan thiếu kiểm soát có thể gây tổn hại khó phục hồi đối với cấu trúc địa chất, hệ sinh thái hang động và các tầng văn hóa.

Do đó, việc khai thác hang động phục vụ nghiên cứu, giáo dục và du lịch cần được thực hiện trên cơ sở đánh giá đầy đủ về địa chất công trình và an toàn hang động; phân vùng bảo vệ nghiêm ngặt; xác định sức chứa phù hợp và thiết lập các tuyến tham quan có kiểm soát. Cùng với đó, cần duy trì hoạt động giám sát vi khí hậu, đa dạng sinh học và tình trạng bảo tồn các di tích khảo cổ nhằm hạn chế tối đa tác động từ hoạt động của con người.

Song song với công tác bảo tồn hệ thống di sản, tỉnh Lâm Đồng đang tập trung khắc phục những tồn tại, hoàn thiện hạ tầng và đa dạng hóa sản phẩm du lịch để chuẩn bị cho đợt tái thẩm định Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông dự kiến vào tháng 7/2027. UBND tỉnh đã ban hành các kế hoạch triển khai 7 nhóm khuyến nghị của UNESCO, tập trung vào bảo vệ di sản địa chất, nghiên cứu và diễn giải giá trị di sản; tăng cường nhận diện, hoàn thiện hạ tầng và trung tâm thông tin; phát triển sản phẩm địa du lịch; củng cố bộ máy quản lý, nhân lực; phát huy hiệu quả logo nhận diện đối tác và đẩy mạnh hợp tác trong mạng lưới công viên địa chất ở cấp quốc gia, khu vực và toàn cầu.

Với những giá trị đặc sắc được thiên nhiên kiến tạo qua hàng triệu năm, hệ thống hang động núi lửa Krông Nô là nguồn tài nguyên di sản có ý nghĩa lâu dài đối với tỉnh Lâm Đồng. Bảo tồn nguyên trạng các giá trị địa chất, khảo cổ; đồng thời tổ chức khai thác hợp lý, có kiểm soát sẽ là hướng đi quan trọng để địa phương vừa gìn giữ di sản vừa phát huy tiềm năng du lịch, tạo thêm động lực phát triển kinh tế - xã hội khu vực phía Tây tỉnh Lâm Đồng.