Chữ và nghĩa: 'Đêm hôm qua cầu gãy'

Tôi nhớ đến ví dụ này (Đêm hôm qua cầu gãy) khi gần đây nhiều người phản ứng về tít báo nhan đề “Quyết định liều tiêm cho trẻ 5 - 11 tuổi” và cho rằng tít này vừa “tối” vừa không hay.
23/03/2022 07:26

(Thethaovanhoa.vn) - Tôi nhớ đến ví dụ này (Đêm hôm qua cầu gãy) khi gần đây nhiều người phản ứng về tít báo nhan đề “Quyết định liều tiêm cho trẻ 5 - 11 tuổi” và cho rằng tít này vừa “tối” vừa không hay. Ngay sau đó, trên mạng xuất hiện một số câu mà chắc là nhiều người nói tiếng Việt đều cảm thấy “có vấn đề” về cách hiểu:

Chữ và nghĩa: Ngoáy và chọc ngoáy

Chữ và nghĩa: Ngoáy và chọc ngoáy

“Ngoáy” và “chọc ngoáy” là 2 động từ quen thuộc trong tiếng Việt. Càng quen thuộc hơn vì gần đây nó được nhắc đến nhiều (tới mức kỷ lục) trong kết hợp từ “ngoáy mũi” - thao tác bắt buộc trong quy trình xét nghiệm Covid-19 được thực hiện thống nhất trên toàn cầu.

- Bún chả ngon hay bún chả ngon?

- Cột điện cao thế hay cột điện cao thế?

- Hổ mang bò lên núi hay hổ mang bò lên núi?

- Năm con hổ đang đến hay năm con hổ đang đến?

“Có vấn đề” là các cấu trúc này sẽ dẫn đến ít nhất có 2 cách hiểu. Hiện tượng này các nhà ngữ học thường gọi là “ambiguous” (lưỡng nghĩa), hay là biểu hiện của “câu mơ hồ” (câu không rõ ràng về ngữ nghĩa, có thể hiểu theo hai hay nhiều hướng). Trong một số ngôn ngữ biến hình (như tiếng Nga chẳng hạn), do các quy tắc ngữ pháp rất chặt chẽ nên sự mơ hồ của các kết hợp là rất hạn chế (dù vẫn có). Tuy nhiên, với ngôn ngữ đơn tiết như tiếng Việt thì chuyện hiểu sai cấu trúc rất dễ xảy ra.

Trở lại ví dụ ban đầu. Ta thấy câu “Đêm hôm qua cầu gãy” có thể được hiểu là: 1) “Đêm hôm qua (chứ không phải đêm hôm kia hay một đêm nào đó) cầu bị gãy. Hoặc 2) “Đêm hôm (khuya khoắt đi) qua cầu gãy”. Rõ ràng, việc phân tán hai cách hiểu là do cách ngắt dòng tổ hợp “đêm hôm qua” (đêm hôm qua, đêm hôm/ qua).

Chú thích ảnh
Ảnh minh họa

Có một ví dụ đã đi vào giai thoại dân gian. Đó là chuyện một bác nông dân làm đơn mổ con trâu nhà mình. Đưa lên quan, quan không đồng ý, phê: “Trâu cày không được thịt” (Trâu dùng vào việc cày ruộng, không được giết thịt). Nhưng sau đó, con trâu xấu số kia vẫn bị giết. Khi được hỏi sao chống lệnh, bác nông dân nói: Tôi làm đúng lệnh. Quan phê “Trâu cày không được, (thì) thịt” mà!”. Cái dấu phẩy “tai quái” mà người nông dân ranh mãnh cố tình đặt sai kia đã giúp cho ông trắng án.

Tương tự, các cấu trúc “bún chả ngon” sẽ được hiểu: 1) “bún chả (này) ngon” hoặc 2) “bún (này) chả (chẳng) ngon”. “Cột điện cao thế” sẽ được hiểu: 1) “cột điện (này) cao thế” (lời đánh giá) và 2) chỉ một loại cột điện (“cột điện cao thế” khác với “cột điện thấp (hiệu điện) thế”). “Hổ mang bò lên núi” có thể hiểu: 1) “(con) hổ mang (tha) (con) bò lên (trên) núi” và 2) “con (rắn) hổ mang bò (lên) trên núi”..

Tất cả các ví dụ trên đều có thể triệt tiêu tính mơ hồ bằng một ngữ cảnh “đủ bề rộng”. Chẳng hạn, ai đó nói: “Cái cầu ấy đã có bao nhiêu năm. Vậy mà, đêm hôm qua cầu gãy rồi đó”. Sẽ hoàn toàn khác với ai đó nói “Một thân một mình, đêm hôm qua cầu gãy làm gì. Nguy hiểm lắm!”. Tương tự, ai đó nói: “Bún chả ngon đấy! Cậu nên đi ăn!” sẽ khác hẳn “Bún chả ngon! Tớ thích bánh cuốn hơn!”. Hay “Đang online thì mất mạng” sẽ khác hẳn “Đừng có đùa vào điện, mất mạng như chơi!”, v.v…

Tuy nhiên, sẽ có những câu hoàn chỉnh lại mơ hồ, khó phân tích. Vì cứ “chiếu” theo trật tự cú pháp thì rất dễ hiểu sai. Ví dụ câu “Anh bộ đội cám ơn người nông dân thành thực”. Vậy nên hiểu “Anh bộ đội cám ơn người nông dân một cách thành thực” hay “Anh bộ đội cám ơn người nông dân vì người này đã tỏ ra thành thực”? Lời dặn của người cha với con trai: “Đừng uống chè, uống rượu con nhé! Đừng đánh cờ, đánh bạc con nhé!” thì anh con trai có thể hiểu “Cha dặn mình “đừng uống chè, đừng đánh cờ” còn “uống rượu, đánh bạc” thì được”.

Tương tự, tít bài “Mỹ đang tìm cách cô lập Nga khi mở chiến dịch quân sự ở Ukraine” trên một tờ báo vừa qua khiến người đọc có thể hiểu hành động “mở chiến dịch quân sự ở Ukraine” có thể do Mỹ chứ không phải Nga.

Còn tít bài “Quyết định liều tiêm cho trẻ 5- 11 tuổi” rất có thể được hiểu là một “quyết định liều lĩnh” chứ không phải “quyết định về “lượng vừa đủ cho một lần dùng (liều) khi tiêm cho trẻ”. Vì là tiêu đề nên khi đọc qua, người đọc dễ hiểu sai. Còn nếu là một câu trong bài thì người đọc dựa vào ngữ cảnh sẽ “giải mã” chính xác nội dung cần truyền đạt.

PGS - TS Phạm Văn Tình

Tin cùng chuyên mục

Chào tuần mới: 'Vaccine' cho tin giả

Chào tuần mới: 'Vaccine' cho tin giả

Câu chuyện về vấn đề tin giả, tin xấu, tin độc đã “đốt nóng” dư luận cuối tuần qua khi xuất hiện trên nghị trường của kỳ họp Quốc hội thứ 4, khóa XV.

Tản văn cuối tuần: Núi rừng lên tiếng

Tản văn cuối tuần: Núi rừng lên tiếng

Cuộc ra mắt lần đầu tại Thủ đô của 6 họa sĩ Bắc Kạn trong đó ba họa sĩ người Tày, Nùng, còn ba người Kinh. Hai họa sĩ Trần Giang Nam, nhà giáo, Trần Ngọc Kiên công tác Hội.

Thư gửi robot citizen: Niềm vui ngắn chẳng tày gang

Thư gửi robot citizen: Niềm vui ngắn chẳng tày gang

Sophia mến! Đôi khi tôi nghĩ cái thế giới robot của Sophia thật đơn giản biết bao vì không tồn tại giới tính, màu da, tuổi tác, giàu nghèo…

Góc nhìn 365: Hi vọng từ… bia đá

Góc nhìn 365: Hi vọng từ… bia đá

Ngày 8/11 tới, cuộc triển lãm “Bia đá kể chuyện” tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám Hà Nội sẽ kết thúc, khép lại đúng một tháng trưng bày đáng chú ý về câu chuyện của những tấm bia đá ở đây.

Chữ và nghĩa: Lợn chuồng chái, gái cửa buồng

Chữ và nghĩa: Lợn chuồng chái, gái cửa buồng

Câu tục ngữ có hai vế điệp và đối nhau (lợn chuồng chái/ gái cửa buồng). Mỗi vế là một danh ngữ (ngữ mở rộng có danh từ làm trung tâm). Người đọc sẽ ngạc nhiên lấy làm lạ là 2 đối tượng đem ra bàn ở đây lại là “lợn” và “gái”.

Góc nhìn 365: Số hóa 'di sản' điện ảnh

Góc nhìn 365: Số hóa 'di sản' điện ảnh

Những bảo vật quốc gia cần được số hóa để giới thiệu cùng khán giả qua các thiết bị công nghệ, thay vì mãi lưu trữ trong kho. Các di tích, danh thắng cũng cần được số hóa về hình ảnh.

Chào tuần mới: Lỗi không phải ở hoa sữa

Chào tuần mới: Lỗi không phải ở hoa sữa

Ở Việt Nam, hiếm có loài cây nào gây “chia rẽ nhân tâm” hơn loài hoa sữa. Dẫu có cái tên gợi hương tinh khôi, thơ ngây, hoa sữa thật không dễ chịu gì cho những người vốn không ngửi nổi mùi hương ấy, thậm chí là dị ứng phấn hoa, hoặc những cơn đau đầu, chóng mặt.

Tản văn cuối tuần: Bắt cá mùa lũ

Tản văn cuối tuần: Bắt cá mùa lũ

Hôm qua vào Huế được bạn chiêu đãi bữa nhậu trong đó có món đặc sản canh chua cá ngạnh sông Hương. Đúng là tôi chưa từng bắt gặp loài cá này, nói gì được ăn.

Tin mới nhất

Độc đáo khu phố bao cấp của Hà Nội được tái hiện trong "Đêm Trúc Bạch"

Độc đáo khu phố bao cấp của Hà Nội được tái hiện trong "Đêm Trúc Bạch"

Lần đầu tiên tại Hà Nội, một không gian với bối cảnh là một khu phố cổ Hà Nội với các toa tàu điện, các cửa hàng bách hóa… gợi nhớ cho người dân Thủ đô và du khách về ký ức của "thời bao cấp", một trong những thời kỳ đặc biệt của đất nước.

Đêm Trúc Bạch: Điểm đến của một Hà Nội quyến rũ, sâu lắng và đậm chất thơ

Đêm Trúc Bạch: Điểm đến của một Hà Nội quyến rũ, sâu lắng và đậm chất thơ

Đêm Hà Nội với sự lung linh của ánh đèn và hơi thở lịch sử qua từng góc phố, là một mô hình độc đáo, giúp du khách khám phá một Hà Nội rất khác - một Hà Nội quyến rũ, đậm chất thơ và sâu lắng.

Bí ẩn những địa điểm được cho là cánh cổng dẫn tới thế giới khác đến nay vẫn chưa có lời giải

Bí ẩn những địa điểm được cho là cánh cổng dẫn tới thế giới khác đến nay vẫn chưa có lời giải

Những nơi này đều có nhiều truyền thuyết bí ẩn xoay quanh và được cho là có thể dẫn lối cho người trần sang thế giới bên kia.

TP.HCM được Giải thưởng Du lịch thế giới chọn làm nơi trao giải

TP.HCM được Giải thưởng Du lịch thế giới chọn làm nơi trao giải

World Travel Awards chọn TP.HCM là địa điểm tổ chức Lễ trao giải thưởng khu vực châu Á và châu Đại Dương năm 2022.

The Bubble Tea Factory: Bảo tàng trà sữa độc nhất vô nhị của đảo quốc Singapore

The Bubble Tea Factory: Bảo tàng trà sữa độc nhất vô nhị của đảo quốc Singapore

Đảo quốc sư tử Singapore hiện đang thu hút với địa điểm dành cho các tín đồ của trà sữa và những viên trân châu ngọt ngào, cũng như những ai ưa khám phá. Đó là bảo tàng trà sữa trân châu đầu tiên tại Đông Nam Á

Cầu cảng đẹp như Hawai ở Hải Tiến khiến giới trẻ mê mệt, đã đến là phải check-in

Cầu cảng đẹp như Hawai ở Hải Tiến khiến giới trẻ mê mệt, đã đến là phải check-in

Với vẻ đẹp hoang sơ của biển cùng kiến trúc độc đáo, cầu cảng Hải Tiến thuộc Khu du lịch Hải Tiến (Hoằng Hóa) hiện đang là điểm check-in khiến giới trẻ mê mệt.

Lái xe ô tô du Xuân và những lưu ý không thể bỏ qua

Lái xe ô tô du Xuân và những lưu ý không thể bỏ qua

Những chuyến du xuân vui và hoàn hảo ai cũng mong muốn, tuy nhiên nó sẽ mất hứng và không trọn vẹn khi gặp những phiền toái đột xuất xảy ra trên đường.

Những lễ hội khó lòng bỏ qua đầu Xuân Kỷ Hợi

Những lễ hội khó lòng bỏ qua đầu Xuân Kỷ Hợi

Đến hẹn lại lên. Tháng Giêng âm lịch hàng năm là tháng của rất, rất nhiều các lễ hội ở Việt Nam trong đó có những lễ hội đáng chú ý, thu hút mối quan tâm của đông đảo dân chúng cũng như du khách gần xa.

Những địa danh Tây Bắc nhất định phải phượt đầu năm

Những địa danh Tây Bắc nhất định phải phượt đầu năm

Từ nhiều năm nay, với đặc thù về cảnh quan trong dịp Tết, Tây Bắc luôn là điểm hẹn lý tưởng để các phượt thủ tìm đến

Đến Chiang Mai, trải nghiệm một Thái Lan thật khác

Đến Chiang Mai, trải nghiệm một Thái Lan thật khác

Đến Thái Lan, nếu đã quá quen với Bangkok và Pattaya náo nhiệt phố thị, Phuket với những bãi biển cát trắng trải dài, thì Chiang Mai sẽ cho du khách một trải nghiệm khác biệt.