Đặt mục tiêu đưa Làng cổ Đường Lâm trở thành "Làng du lịch tốt nhất thế giới" (Best Tourism Village) do Tổ chức Du lịch Liên hợp quốc (UN Tourism) vinh danh trước năm 2030, Hà Nội đang hướng tới một đích đến lớn hơn việc xây dựng một điểm tham quan nổi tiếng. Đó là bài toán về bảo tồn di sản trong đời sống đương đại, phát triển kinh tế dựa trên giá trị bản địa và xây dựng một cộng đồng thực sự làm chủ du lịch. Tại Hội nghị xúc tiến du lịch Sơn Tây 2026 được tổ chức gần đây đã mở ra hướng phát triển cho vùng đất xứ Đoài, đồng thời tạo bước khởi động cho hành trình đưa Đường Lâm trở thành hình mẫu của du lịch nông thôn bền vững Việt Nam.

Đường Lâm đang sở hữu nhiều lợi thế hiếm có

Trong chương trình khảo sát du lịch trên địa bàn phường Sơn Tây và Hội nghị xúc tiến du lịch Sơn Tây năm 2026 do Sở Du lịch Hà Nội tổ chức, vấn đề không chỉ dừng lại ở việc đánh giá tiềm năng của một điểm đến, mà hướng đến nhận diện toàn bộ hệ giá trị văn hóa - lịch sử - sinh thái của vùng đất xứ Đoài để xây dựng chiến lược phát triển dài hạn.

Phó Giám đốc Sở Du lịch Hà Nội Nguyễn Trần Quang cho rằng Sơn Tây không thể phát triển như một điểm đến đơn lẻ mà cần được đặt trong không gian du lịch chung của vùng phía Tây Thủ đô, kết nối với các tuyến du lịch văn hóa, sinh thái, nghỉ dưỡng, làng nghề và trải nghiệm cộng đồng. Khi đó, Đường Lâm sẽ đóng vai trò là "hạt nhân" của chuỗi sản phẩm du lịch văn hóa, góp phần mở rộng không gian phát triển của du lịch Hà Nội.

Đáng chú ý, Hà Nội xác định mục tiêu đưa Làng cổ Đường Lâm trở thành Best Tourism Village trước năm 2030. Đây không chỉ là một danh hiệu quốc tế, mà còn là thước đo về năng lực phát triển bền vững của một cộng đồng nông thôn trong bối cảnh hiện đại.

Không nhiều địa phương ở Việt Nam hội tụ được hệ giá trị văn hóa dày đặc như Đường Lâm. Được biết đến là vùng "đất hai vua", quê hương của Phùng Hưng và Ngô Quyền, Đường Lâm là làng cổ đầu tiên của Việt Nam được công nhận là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia. Giá trị nổi bật nhất của Đường Lâm nằm ở tính nguyên bản. Khác với nhiều điểm du lịch được phục dựng, Đường Lâm vẫn là một "bảo tàng sống" của làng quê Bắc Bộ, nơi người dân vẫn sinh sống trong những ngôi nhà đá ong hàng trăm năm tuổi, vẫn gìn giữ nếp sinh hoạt truyền thống giữa không gian cổng làng, giếng cổ, đình, chùa, đường làng và những bức tường đá ong đặc trưng.

Hiện nay, Đường Lâm sở hữu gần 1.000 ngôi nhà cổ, nhiều công trình kiến trúc đặc biệt như đình Mông Phụ gần 400 năm tuổi, chùa Mía với gần 300 pho tượng cổ cùng hệ thống di tích, tín ngưỡng và lễ hội phong phú. Không chỉ có di sản vật thể, nơi đây còn lưu giữ hàng chục lễ hội truyền thống, các nghề thủ công, tập quán sinh hoạt, nghệ thuật ẩm thực đặc sắc với tương Mông Phụ, chè lam, kẹo dồi, kẹo lạc...

Những năm gần đây, Đường Lâm cũng từng bước làm mới sản phẩm du lịch thông qua các không gian sáng tạo, workshop thủ công, trải nghiệm nông nghiệp và các hoạt động nghệ thuật đương đại, tạo thêm sức hút đối với du khách trẻ.

Đó là nền tảng rất thuận lợi để hướng tới tiêu chuẩn quốc tế.

Để trở thành Best Tourism Village,  Đường Lâm cần nhiều hơn thế

Việt Nam hiện đã có 5 ngôi làng được UN Tourism công nhận là Best Tourism Village, gồm Lô Lô Chải (Tuyên Quang), Quỳnh Sơn (Lạng Sơn), Trà Quế (Quảng Nam), Tân Hóa (Quảng Bình) và Thái Hải (Thái Nguyên).

Việt Nam hiện đã có 5 ngôi làng được UN Tourism công nhận là Best Tourism Village

Điểm chung của các mô hình này không nằm ở quy mô hay lượng khách, mà ở khả năng phát triển du lịch dựa trên cộng đồng và bảo tồn bản sắc địa phương.

Theo bộ tiêu chí của UN Tourism, một làng du lịch tốt nhất thế giới không chỉ được đánh giá bởi vẻ đẹp hay giá trị lịch sử, mà phải đáp ứng đồng thời 9 tiêu chí, xoay quanh ba trụ cột lớn: bảo tồn tài nguyên văn hóa - thiên nhiên; phát triển bền vững về kinh tế, xã hội và môi trường; quản trị, hạ tầng và chất lượng dịch vụ du lịch.

Điều đó cũng đồng nghĩa, để đạt danh hiệu này, Đường Lâm cần vượt ra khỏi tư duy phát triển điểm tham quan đơn thuần. Quan trọng hơn cả là xây dựng được mô hình phát triển mà người dân địa phương trở thành trung tâm.

Du lịch phải tạo thêm việc làm, tăng thu nhập cho người dân; các sản phẩm thủ công, nông nghiệp, ẩm thực phải trở thành mắt xích trong chuỗi giá trị; thanh niên địa phương cần được đào tạo để trở thành hướng dẫn viên, người kể chuyện về chính quê hương mình. Song song với đó là các tiêu chí về môi trường như giảm rác thải nhựa, bảo vệ cảnh quan, sử dụng năng lượng sạch, quản lý tài nguyên bền vững và thích ứng với biến đổi khí hậu. Đó chính là những yếu tố tạo nên giá trị khác biệt của danh hiệu Best Tourism Village so với các giải thưởng du lịch thông thường.

Thực tế, lượng khách đến Đường Lâm nhiều năm qua luôn duy trì ở mức cao, song thời gian lưu trú còn ngắn, mức chi tiêu chưa lớn và sản phẩm trải nghiệm vẫn còn dư địa để mở rộng. Để đạt chuẩn quốc tế, các chuyên gia cho rằng Đường Lâm cần phát triển theo hướng một "điểm đến sống" thay vì chỉ là nơi tham quan trong vài giờ.

Điều này đòi hỏi đa dạng hóa các trải nghiệm như tour kể chuyện di sản do chính người dân thực hiện; du lịch nông nghiệp; trải nghiệm nghề truyền thống; các chương trình lưu trú cộng đồng; hoạt động văn hóa, nghệ thuật diễn ra thường xuyên; cùng hệ thống dịch vụ lưu trú, ẩm thực và mua sắm mang bản sắc xứ Đoài.

Song hành với đó là việc nâng cấp hạ tầng giao thông, bãi đỗ xe, biển chỉ dẫn đa ngôn ngữ, nhà vệ sinh công cộng, ứng dụng công nghệ số trong hướng dẫn tham quan và quảng bá điểm đến. Quan trọng không kém là nâng cao năng lực quản trị du lịch của cộng đồng thông qua đào tạo ngoại ngữ, kỹ năng phục vụ, xây dựng thương hiệu và kinh doanh du lịch.

Đó là những yếu tố quyết định để một làng cổ không chỉ hấp dẫn du khách trong nước mà còn đủ sức cạnh tranh trên bản đồ du lịch quốc tế.

Danh hiệu quốc tế chỉ có ý nghĩa khi người dân trở thành chủ thể của di sản

Một danh hiệu quốc tế có thể giúp một ngôi làng được biết đến nhiều hơn, nhưng không thể tự mình tạo nên sức sống cho điểm đến. Điều làm nên giá trị bền vững của mô hình Best Tourism Village không phải là số lượng du khách hay những tấm biển vinh danh, mà là khả năng để di sản tiếp tục được nuôi dưỡng trong chính đời sống của cộng đồng. Đó cũng là bài toán lớn nhất đối với Đường Lâm.

Chính vì vậy, mục tiêu trở thành Best Tourism Village không chỉ đặt ra yêu cầu giữ gìn những bức tường đá ong, những mái đình hay những ngôi nhà hàng trăm năm tuổi. Điều quan trọng hơn là tạo ra một hệ sinh thái để người dân có thể sống được bằng chính những giá trị văn hóa mà cha ông để lại. Khi người nông dân có thêm thu nhập từ những thửa ruộng gắn với trải nghiệm nông nghiệp; khi nghệ nhân có thể sống bằng nghề làm tương, chè lam hay kẹo dồi; khi người cao tuổi trở thành những "người kể chuyện" về lịch sử làng Việt; khi lớp trẻ lựa chọn trở về quê để mở homestay, làm hướng dẫn viên, xây dựng các không gian sáng tạo hay khởi nghiệp từ sản phẩm bản địa..., lúc ấy du lịch mới thực sự trở thành động lực bảo tồn.

Đó cũng là triết lý cốt lõi mà UN Tourism theo đuổi: phát triển du lịch không làm thay đổi bản sắc của làng quê, mà giúp những giá trị ấy tiếp tục được duy trì trong đời sống đương đại. Nói cách khác, cộng đồng không phải là đối tượng phục vụ du lịch, mà chính là chủ thể tạo nên sản phẩm du lịch và là người được hưởng lợi đầu tiên từ sự phát triển.

Đối với Hà Nội, mục tiêu đưa Đường Lâm trở thành Best Tourism Village trước năm 2030 vì thế mang ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi của một danh hiệu. Đó là cơ hội để xây dựng một mô hình phát triển mới, nơi bảo tồn di sản không còn được nhìn như một gánh nặng, mà trở thành nguồn lực cho tăng trưởng kinh tế, nâng cao chất lượng sống và gìn giữ bản sắc văn hóa.

Nếu làm được điều đó, Đường Lâm sẽ được thế giới biết đến như một "làng cổ" hơn nghìn năm tuổi và trở thành minh chứng cho một cách tiếp cận phát triển bền vững: di sản không chỉ được gìn giữ bằng ngân sách hay các dự án bảo tồn, mà được nuôi dưỡng mỗi ngày bằng chính cuộc sống, sinh kế và niềm tự hào của những con người đang sống trong di sản ấy.