Cuối tháng 10, khi những cánh đồng lúa ở khu vực phía Tây tỉnh Quảng Ngãi bắt đầu ngả sang màu vàng, cũng là thời điểm bước vào mùa lễ hội của  đồng bào dân tộc thiểu số Xơ Đăng, Bahnar. 

Với bà con Bahnar nhánh Giơ Lâng là Lễ Ét Đông (Lễ ăn con dúi), còn với bà con Xơ Đăng là Lễ Mừng lúa mới được tổ chức với cùng mong muốn và tạ ơn trời đất cho một vụ mùa bội thu, mang lại sự ấm cúng, bình yên cho dân làng. Những nét văn hóa đặc sắc trong mùa lễ hội của đồng bào Xơ Đăng, Bahnar nơi đây đã cùng vẽ nên "bức tranh" đầy màu sắc của cộng đồng các dân tộc giữa đại ngàn Tây Nguyên.

Từ "Di sản Ét Đông"…

Lễ Ét Đông là một lễ hội truyền thống quan trọng của đồng bào dân tộc Bahnar, nhánh Giơ Lâng (chủ yếu ở các xã Đăk Rve, Kon Braih, tỉnh Quảng Ngãi), được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia vào tháng 5/2021. Lễ hội thường được bà con tổ chức khi cây lúa trổ đòng, tùy vào ý kiến chung của dân làng để chọn ngày thực hiện. Trong văn hóa của người Bahnar, con dúi là một loài vật hiền lành, chỉ ăn rễ tre, rễ cỏ, không phá hoại mùa màng. Vì vậy, con dúi là biểu tượng của sự cần cù, siêng năng, mang tới may mắn và sự ấm no, an lành cho dân làng.

Già làng Y Brỏi, thôn Kon Go, xã Đăk Rve, tỉnh Quảng Ngãi cho biết, sau khi họp dân làng và xác định được ngày tổ chức lễ hội, già làng sẽ phân công từng thành viên trong làng chuẩn bị vật liệu thực hiện nghi lễ. Thanh niên, trai tráng sẽ vào rừng chặt tre, dựng cây nêu trước cổng làng. Mỗi gia đình sẽ chuẩn bị con dúi đã được làm sạch, xông khói và một ghè rượu – là những lễ vật bắt buộc, không thể thiếu để dâng lên "Yàng" trong ngày lễ.

Thông thường, Lễ Ét Đông sẽ được tổ chức hai ngày. Trong ngày đầu tiên, các gia đình sẽ tụ họp về nhà làng (nhà dòng họ) được dựng lên xung quanh Nhà rông hoặc tại chính căn nhà bà con sinh sống để ăn uống, với những món ăn truyền thống của dân tộc. Sau đó, đại diện các gia đình sẽ đi chúc mừng ở các nhà xung quanh, với những lời chúc mang lại may mắn, ấm no.

Gần đến giờ làm lễ chính, mỗi gia đình sẽ mang lên Nhà rông một ghè rượu cần, một con dúi, một cuộn sợi chỉ, một ít hạt gạo, một bó lá chuối tươi, ống lồ ô để làm lễ cúng. Đến giờ làm lễ, già làng sẽ đại diện cho dân làng làm lễ cúng các vị thần linh, cầu cho cây lúa nảy nầm, thời tiết thuận lợi, mùa màng bội thu, người làng không có ai đau bệnh. Sau khi già làng kết thúc bài cúng, cả làng sẽ bắt đầu cuộc vui, ăn thịt dúi và uống rượu ghè. Sau khi lễ hội kết thúc, bà con dân làng sẽ quay trở lại cuộc sống bình thường, cùng chung sức chuẩn bị cho vụ thu hoạch lúa.

Bà Y Lên, Trưởng thôn 1, xã Kon Braih chia sẻ, với việc tổ chức Lễ Ét Đông, bà con Bahnar mong muốn tổ tiên phù hộ cho lúa chắc hạt, cho một vụ mùa bội thu, mang lại no ấm. Lễ Ét Đông cũng là lễ hội quan trọng nhất của người Bahnar nhánh Giơ Lâng. Sau lễ hội này, bà con mới được làm những việc lớn của gia đình như làm nhà mới, sửa nhà cũ, cưới hỏi, mua trâu, bò...

Hiện, Lễ Ét Đông đang được bà con Bahnar nhánh Giơ Lâng duy trì, truyền lại cho các thế hệ trẻ. Bên cạnh đó, để lễ hội trở thành một nét văn hóa đặc sắc, là nơi thu hút du khách đến trải nghiệm và phát huy giá trị của một Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia, chính quyền các địa phương đang triển khai nhiều giải pháp xây dựng các làng du lịch cộng đồng ở các thôn, làng của người Giơ Lâng.

"Ủy ban nhân dân xã Đăk Rve đã ban hành kế hoạch về phát triển du lịch bền vững, khai thác hiệu quả tiềm năng về cảnh quan thiên nhiên, văn hóa truyền thống, nông nghiệp và con người; xây dựng xã Đăk Rve trở thành "Trạm dừng sinh thái, văn hóa và trải nghiệm"; phấn đấu đến năm 2030 sẽ xây dựng làng du lịch cộng đồng tại thôn Kon Go, gắn với việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của bà con dân tộc thiểu số Bahnar, trong đó có Lễ Ét Đông", bà Trương Thị Ngọc Anh, Trưởng phòng Văn hóa – Xã hội xã Đăk Rve, tỉnh Quảng Ngãi cho biết thêm.

… Đến Lễ Mừng lúa mới

Xa hơn về phía Tây, bà con dân tộc Xơ Đăng tại các xã Kon Đào, Đăk Pxi, Đăk Tờ Kan, Đăk Sao,… đang cùng nhau hòa mình vào không khí lễ hội của Lễ Mừng lúa mới. Lễ hội thường được tổ chức vào cuối tháng 10, khi lúa ngoài đồng đã được bà con gặt gần hết. Trước lễ hội, các thanh niên trong làng cùng nhau lên rừng, tìm cây tre cao để làm cây nêu, tìm cây HRỗng (theo tiếng Xơ Đăng) để làm bông lúa. Sau đó, phân chia công việc để trang trí cây nêu, tạc tượng và chuẩn bị các công đoạn cho phần lễ.

Già làng A Đêu, thôn Kon Hia, xã Đăk Tờ Kan chia sẻ, mỗi một vật trang trí trên cây nêu đều có ý nghĩa riêng. Vỏ cây HRỗng sẽ được những người có tay nghề dùng búa để tách ra khỏi phần lõi, làm cho tơi ra thành sợi rồi buộc lại, tô màu và treo lên cây nêu, tượng trưng cho bông lúa. Số lượng bông lúa càng nhiều, cây nêu càng cao thì càng thể hiện mùa màng bội thu. Con chim gỗ được đục đẽo cẩn thận, treo lên ngọn cây nêu, đại diện cho chim thiêng, sứ giả kết nối giữa con người và thần linh, mang theo mong ước về một năm mới mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, mang lại sự ấm no và đoàn kết cho cộng đồng.

Trước ngày lễ, mọi người nấu cơm tại nhà, đặt một bông lúa vào nồi cơm để thể hiện lòng biết ơn với thần linh. Đúng 6 giờ ngày diễn ra Lễ Mừng lúa mới, bà con trong thôn cùng nhau tụ họp về Nhà rông để làm lễ dựng cây nêu, tạ ơn trời đất đã cho một vụ lúa được mùa, thóc về đầy kho. Đến trưa, khi tiếng kẻng tập trung vang lên tại Nhà rông, mọi người lại cùng nhau tụ tập về cây nêu để tham gia phần hội. Mỗi gia đình sẽ mang đến một món ăn, cùng rượu cần để chung vui với dân làng.

Ông A Ngùng, Bí thư Chi bộ thôn Kon Hia, xã Đăk Tờ Kan cho biết, Lễ Mừng lúa mới không chỉ là lễ hội quan trọng nhất của người Xơ Đăng, mà còn là dịp để bà con dân làng quây quần, tụ họp, cùng nhau thưởng thức những món ăn truyền thống, kể những câu chuyện lao động, sản xuất. Khi đã chuếnh choáng men rượu cần, mọi người sẽ cùng nhau nhảy múa bên tiếng cồng, tiếng chiêng, cùng hát vang những bài hát của núi rừng Tây Nguyên.

"Dân làng cảm tạ trời đất đã mang lại một mùa màng tươi tốt, giúp cho đời sống được ấm no. Lễ hội cũng là dịp để tập trung sự đoàn kết của bà con trong làng và truyền đạt lại cho con cháu sau này cùng gìn giữ và phát triển nét văn hóa truyền thống đẹp của dân tộc mình", ông A Ngùng chia sẻ.

Lễ Ét Đông, Lễ Mừng lúa mới chỉ là hai trong số rất nhiều lễ hội của cộng đồng các dân tộc thiểu số Tây Nguyên, cùng thể hiện niềm vui, sự biết ơn với "thần linh", với "mẹ thiên nhiên" đã mang lại sự ấm no, hạnh phúc cho buôn làng. Ở đó có sự chung sức, đồng lòng của cả cộng đồng; có tiếng cồng, tiếng chiêng, điệu múa đậm đà bản sắc dân tộc, tô đậm thêm bức tranh văn hóa đầy màu sắc của dân tộc Việt Nam.