Vườn quốc gia Bạch Mã (xã Phú Lộc, thành phố Huế) - nơi dãy Trường Sơn hùng vĩ vươn mình ra gần Biển Đông nhất, nằm ở ranh giới tự nhiên giữa Bắc và Nam Việt Nam.

Nơi đây được thiên nhiên ưu ái ban tặng những giá trị đặc biệt về cảnh quan, khí hậu và hệ sinh thái độc đáo bậc nhất Đông Dương. Từ Vọng Hải Đài trên đỉnh Bạch Mã cao hơn 1.400 m so với mực nước biển, có thể nhìn bao quát toàn bộ đầm Cầu Hai, phá Tam Giang, Biển Đông và những cánh rừng xanh bất tận của dãy Trường Sơn.

Ngày nay, Bạch Mã được biết đến là một trong những vườn quốc gia có giá trị đa dạng sinh học cao nhất Việt Nam.

"Kho báu" đa dạng sinh học giữa dãy Trường Sơn

Hành trình để vùng đất này được nhận diện, nghiên cứu và bảo tồn là một câu chuyện kéo dài hơn một thế kỷ, gắn liền với nhiều dấu mốc lịch sử quan trọng của đất nước. Theo Vườn quốc gia Bạch Mã, từ xa xưa, dãy núi Bạch Mã đã hiện diện như một bức tường xanh che chắn vùng đồng bằng ven biển miền Trung. Những cánh rừng nguyên sinh nơi đây là nguồn sinh thủy quan trọng cho các lưu vực sông lớn, đồng thời tạo nên cảnh quan kỳ vĩ gắn bó với đời sống của cộng đồng cư dân bản địa. Do đó, Bạch Mã thu hút sự quan tâm của nhiều nhà khoa học nổi tiếng. Những chuyến khảo sát thực vật, động vật và địa lý tự nhiên được thực hiện liên tục trong những thập niên đầu thế kỷ XX, đã góp phần đưa tên tuổi Bạch Mã xuất hiện trong nhiều công trình khoa học quan trọng về Đông Dương.

Các nhà thực vật học như Eugène Poilane, François Gagnepain và Pierre Lecomte đã thu thập hàng nghìn mẫu thực vật quý hiếm từ khu vực miền Trung, trong đó có nhiều mẫu được ghi nhận từ dãy Bạch Mã. Trong lĩnh vực động vật học, Jean Théodore Delacour và Pierre Jabouille đã thực hiện nhiều nghiên cứu quan trọng về khu hệ chim rừng Trung Bộ. Những ghi nhận về các loài chim đặc hữu, trong đó có Gà lôi lam mào trắng, đã góp phần khẳng định giá trị đặc biệt của hệ sinh thái nơi đây.

Theo kết quả điều tra nghiên cứu của Vườn quốc gia Bạch Mã, vườn có 1.728 loài thuộc 54 bộ, 266 họ; trong đó, 70 loài thuộc Sách Đỏ Việt Nam 2007, 52 loài có tên trong Danh lục IUCN (nhóm bị đe dọa tuyệt chủng) năm 2016 và 15 loài đặc hữu. Ngoài ra, các nhà khoa học đã điều tra và phát hiện 14 loài mới cho khoa học và đặt tên theo địa danh nơi đây. Một số loài động vật quý hiếm được ghi nhận tại vườn như rắn sọc xanh, gà lôi trắng, trĩ sao, tê tê, sơn dương, sao la…

Về thực vật và nấm, Vườn quốc gia Bạch Mã có 2.421 loài (chiếm gần 17% tổng số loài thực vật trong cả nước), bao gồm 74 loài thuộc Sách Đỏ Việt Nam, 20 loài có tên trong danh lục IUCN và 204 loài đặc hữu. Đặc biệt, có 10 loài mới được phát hiện và đặt tên theo địa danh Bạch Mã. Một số loài thực vật quý hiếm phát triển tại vườn như trắc, chò đen, thần mục, song mật, kim tuyến, gụ mật…

Ông Nguyễn Vũ Linh, Giám đốc Vườn quốc gia Bạch Mã cho hay, Bạch Mã không chỉ được bảo vệ bằng những chuyến tuần tra, mà còn được bảo vệ bằng tri thức. Trong suốt nhiều năm qua, các nhà khoa học, cán bộ kỹ thuật và chuyên gia nghiên cứu đã góp phần quan trọng trong việc khám phá, ghi nhận và bảo tồn các giá trị đa dạng sinh học của Vườn. Có những cuộc khảo sát kéo dài nhiều tháng, những đợt điều tra phải vượt qua những khu vực hiểm trở nhất hay những dữ liệu phải mất nhiều năm mới hoàn thiện. Nhờ những nỗ lực đó, nhiều giá trị đặc biệt của Bạch Mã đã được phát hiện và công bố.

Giám đốc Vườn quốc gia Bạch Mã chia sẻ, từ những ngày đầu còn nhiều khó khăn, Vườn quốc gia Bạch Mã nay đã từng bước xây dựng được đội ngũ cán bộ có trình độ chuyên môn cao, tâm huyết và trách nhiệm. Hoạt động quản lý bảo vệ rừng ngày càng hiệu quả, nghiên cứu khoa học được đẩy mạnh, hợp tác quốc tế ngày càng mở rộng, chú trọng ứng dụng công nghệ số, giáo dục môi trường và du lịch sinh thái từng bước phát triển theo hướng bền vững. Những kết quả ấy là nền tảng để Bạch Mã tự tin bước vào giai đoạn phát triển mới.

Biến tài nguyên sinh học thành lợi thế du lịch

Vừa có chuyến trải nghiệm tại Vườn quốc gia Bạch Mã, anh Trần Văn Nhật, nhiếp ảnh gia đến từ thành phố Đà Nẵng chia sẻ: Vườn quốc gia Bạch Mã sở hữu hệ sinh thái đa dạng, nhiều loài động, thực vật quý hiếm cùng khí hậu mát mẻ quanh năm. Đặc biệt, cảnh quan nơi đây mang vẻ đẹp rất riêng, tạo cảm giác bình yên, thư thái như một nơi để chữa lành. Mỗi khoảnh khắc khám phá đều để lại trong anh những kỷ niệm khó quên. Anh Nhật mong tuyến đường bị sạt lở sớm được khắc phục, hệ thống điện được khôi phục và các biệt thự Pháp cổ được cải tạo, bảo tồn để Bạch Mã phát huy tốt hơn tiềm năng du lịch, thu hút ngày càng nhiều du khách đến trải nghiệm.

Theo Đề án án du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, giải trí Vườn quốc gia Bạch Mã giai đoạn 2024-2030 đã được Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường) phê duyệt, Vườn quốc gia Bạch Mã quy hoạch tổ chức hoạt động du lịch sinh thái tại 12 điểm và 14 tuyến du lịch sinh thái. Các hoạt động được bố trí chủ yếu trong phân khu dịch vụ-hành chính và phân khu phục hồi sinh thái; không tổ chức hoạt động nghỉ dưỡng, giải trí trong phân khu bảo vệ nghiêm ngặt.

Ông Nguyễn Vũ Linh, Giám đốc Vườn quốc gia Bạch Mã cho biết, ngay sau khi Đề án được phê duyệt, Vườn quốc gia Bạch Mã đã chủ động triển khai lựa chọn nhà đầu tư thuê môi trường rừng giai đoạn 1 tại 13 khu vực thuộc các điểm và tuyến du lịch sinh thái đã được phê duyệt. Kết quả, Vườn tiếp nhận 17 hồ sơ đăng ký của 12 đơn vị. Qua quá trình đánh giá, có 10 nhà đầu tư đáp ứng yêu cầu được xếp hạng và mời tham gia thương thảo hợp đồng với mức chi trả thuê môi trường rừng không thấp hơn 1% tổng doanh thu, kèm theo các cam kết, giải pháp cụ thể về bảo vệ rừng và bảo vệ môi trường.

Trong thời gian tới, Vườn quốc gia Bạch Mã sẽ đẩy mạnh nâng cao trải nghiệm du khách gắn với bảo tồn; phát triển các sản phẩm du lịch chuyên đề, xây dựng thương hiệu du lịch sinh thái Bạch Mã, đồng thời tăng cường giáo dục môi trường thông qua du lịch.