Giữa hệ sinh thái rừng tự nhiên trên núi Bà Đen (tỉnh Tây Ninh), các đàn chà vá chân đen được ghi nhận sinh sống ổn định, di chuyển linh hoạt trên tầng tán cây và góp phần làm giàu giá trị đa dạng sinh học đặc sắc của khu rừng. 

Kết quả điều tra mới đây đã cung cấp những cơ sở khoa học quan trọng, tạo nền tảng cho việc xây dựng chiến lược bảo tồn lâu dài loài linh trưởng quý hiếm này.

Linh trưởng quý hiếm

Núi Bà Đen không chỉ là điểm đến du lịch nổi tiếng của Tây Ninh mà còn là nơi lưu giữ hệ sinh thái rừng tự nhiên có giá trị đa dạng sinh học cao. Trong diện tích rừng tự nhiên trên núi, nhiều loài động vật hoang dã vẫn đang sinh sống ổn định; trong đó, có chà vá chân đen (Pygathrix nigripes), loài linh trưởng quý hiếm được thế giới đặc biệt quan tâm bảo tồn.

Mới đây, tại Hội thảo tham vấn "Hiện trạng và giải pháp bảo tồn loài chà vá chân đen tại Tiểu khu 66, Khu rừng Văn hóa – Lịch sử núi Bà" do Ban Quản lý Khu du lịch quốc gia Núi Bà Đen tổ chức, các nhà khoa học, chuyên gia bảo tồn và cơ quan quản lý đã cùng đánh giá hiện trạng quần thể loài đang sinh sống tại khu vực này.

Theo Trung tâm Bảo tồn Thiên nhiên và Phát triển, chà vá chân đen là một trong 25 loài linh trưởng của Việt Nam, thuộc nhóm khỉ ăn lá. Việt Nam hiện ghi nhận 3 loài chà vá gồm chà vá chân nâu, đây loài biểu tượng của TP Đà Nẵng; chà vá chân xám và chà vá chân đen. Đây là loài đặc hữu của khu vực Đông Dương, hiện chỉ phân bố tại Việt Nam (Cát Tiên, Núi Chúa, Bù Gia Mập) và Campuchia.

Theo Danh lục Đỏ IUCN năm 2025, loài được xếp ở mức Cực kỳ nguy cấp (CR); Sách đỏ Việt Nam năm 2024 xếp ở mức Nguy cấp (EN). Đây cũng là loài thuộc nhóm IB – nhóm động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm được pháp luật Việt Nam bảo vệ nghiêm ngặt theo quy định tại Thông tư 85/2025/BNNMT.

Ông Bùi Thanh Tùng, Trưởng phòng Bảo tồn loài, Trung tâm Bảo tồn Thiên nhiên và Phát triển cho biết: Để đánh giá hiện trạng quần thể chà vá tại núi Bà Đen, nhóm nghiên cứu đã triển khai đồng thời nhiều phương pháp điều tra gồm khảo sát trên 20 tuyến, 10 điểm quan sát, kết hợp bẫy ảnh và thiết bị bay không người lái tầm nhiệt.

"Chà vá là loài thường hoạt động trên tán cây nên việc sử dụng thiết bị bay không người lái mang lại hiệu quả cao nhờ tính hiện đại, có thể zoom từ xa để quan sát mà không làm ảnh hưởng hay khiến động vật phát hiện", ông Bùi Thanh Tùng nhấn mạnh.

Kết quả điều tra đã ghi nhận hiện trạng quần thể chà vá chân đen, xây dựng bản đồ phân bố và xác định các mối đe dọa, qua đó làm cơ sở đề xuất các giải pháp bảo tồn phù hợp.

Theo nhóm nghiên cứu, các cá thể chà vá chân đen được ghi nhận chủ yếu phân bố trong rừng tự nhiên ở độ cao khoảng 300–900 m trên núi Bà Đen. Hoạt động của loài diễn ra từ 6 giờ đến 17 giờ hằng ngày, tập trung cao điểm vào sáng sớm và cuối buổi chiều. Loài thường lựa chọn các cây gỗ lớn làm nơi nghỉ ngơi và ngủ qua đêm. Các đàn có vùng hoạt động riêng nhưng vẫn có sự chồng lấn nhất định cho thấy đặc điểm sinh thái khác với một số loài linh trưởng có tính lãnh thổ cao. Đây là những dữ liệu quan trọng phục vụ theo dõi, giám sát quần thể trong thời gian tới.

Theo báo cáo của Trung tâm Bảo tồn Thiên nhiên và Phát triển, kết quả điều tra bằng phương pháp phỏng vấn người dân, khảo sát tuyến, bẫy ảnh và thiết bị bay không người lái tích hợp camera nhiệt đã ghi nhận 6 đàn với tổng số 118 cá thể chà vá chân đen đang sinh sống trong khu vực rừng tự nhiên của núi.

Kết quả nghiên cứu cũng cho thấy, tất cả 6 đàn đều xuất hiện cá thể con non, phản ánh hoạt động sinh sản đang diễn ra trên toàn bộ quần thể, thay vì chỉ tập trung ở một số đàn lớn. Đây là phát hiện có ý nghĩa sinh học quan trọng, cho thấy các đàn chà vá chân đen vẫn duy trì được cấu trúc xã hội ổn định và điều kiện sinh thái cần thiết cho quá trình sinh sản, nuôi dưỡng con non.

Bên cạnh đó, tỷ lệ cá thể bán trưởng thành chiếm 30,5% tổng số cá thể được ghi nhận, trong khi nhóm con non chiếm 15,3%. Điều này cho thấy quần thể không chỉ duy trì hoạt động sinh sản mà còn có khả năng bổ sung cá thể mới vào nhóm sinh sản trong tương lai, góp phần duy trì sự ổn định của quần thể.

Không chỉ ghi nhận chà vá chân đen, nhóm nghiên cứu còn phát hiện nhiều loài động vật hoang dã khác trong khu vực khảo sát. Điều này cho thấy hệ sinh thái rừng núi Bà Đen vẫn đang đóng vai trò là nơi cư trú quan trọng của nhiều loài động vật bản địa, góp phần duy trì đa dạng sinh học cho khu vực Đông Nam Bộ.

Hoàn thiện chiến lược

Cùng với việc đánh giá hiện trạng quần thể, hội thảo cũng tập trung phân tích các yếu tố có nguy cơ ảnh hưởng đến sự tồn tại lâu dài của loài và đề xuất các giải pháp bảo tồn phù hợp với điều kiện thực tế tại núi Bà Đen.

Tại hội thảo, nhiều chuyên gia cũng chia sẻ kinh nghiệm bảo tồn linh trưởng tại Việt Nam, giới thiệu các mô hình bảo tồn hiệu quả đang được áp dụng tại một số khu vực có loài chà vá sinh sống, đồng thời đề xuất giải pháp quản lý, phục hồi sinh cảnh phù hợp với điều kiện thực tế tại Khu rừng Văn hóa – Lịch sử núi Bà.

Từ kết quả nghiên cứu, các nhà khoa học đề xuất nhiều giải pháp nhằm bảo vệ lâu dài quần thể Chà vá chân đen tại núi Bà Đen. Ông Bùi Thanh Tùng cho rằng, việc truyền thông, giáo dục nâng cao nhận thức cộng đồng là giải pháp nền tảng nhằm giảm thiểu các hành vi tác động tiêu cực đến động vật hoang dã. Song song đó là việc bổ sung hệ thống biển tuyên truyền, cảnh báo; tăng cường tuần tra, giám sát bảo vệ rừng; siết chặt hoạt động thả động vật cứu hộ vào khu vực; đẩy mạnh nghiên cứu, giám sát dài hạn đối với quần thể.

Đặc biệt, nhóm nghiên cứu đề xuất từng bước khôi phục tính kết nối sinh cảnh thông qua hệ thống cầu vượt tán cây nhằm tạo điều kiện cho các đàn di chuyển, trao đổi nguồn gen và mở rộng vùng sống trong tương lai.

Liên quan việc quản lý, bảo vệ rừng và bảo tồn đa dạng sinh học, Chi cục Kiểm lâm tỉnh Tây Ninh đề xuất tăng cường phối hợp giữa lực lượng kiểm lâm, đơn vị quản lý rừng, chính quyền địa phương và các tổ chức bảo tồn trong giám sát quần thể, bảo vệ sinh cảnh tự nhiên, ngăn chặn các hành vi săn bắt, bẫy bắt, nuôi nhốt, vận chuyển, mua bán trái phép động vật hoang dã. Đồng thời tiếp tục đẩy mạnh tuyên truyền nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị loài chà vá chân đen và vai trò của bảo tồn đa dạng sinh học gắn với phát triển du lịch sinh thái bền vững.

Những kết quả điều tra bước đầu đã cung cấp bức tranh tương đối toàn diện về hiện trạng quần thể chà vá chân đen tại núi Bà Đen. Đây là cơ sở quan trọng để Tây Ninh tiếp tục triển khai giải pháp quản lý, bảo vệ rừng, bảo tồn động vật hoang dã và gìn giữ các giá trị đa dạng sinh học đặc trưng của khu vực trong thời gian tới.