Trong tiết trời se lạnh nơi đầu nguồn sông Đà, Tết cổ truyền Hồ Sự Chà của người Hà Nhì ở Thu Lũm (Lai Châu) vang lên như bản hòa ca của núi rừng biên cương. Giữa tiếng trống xòe rộn rã và hương rượu ngô nồng nàn, con người và thiên nhiên hòa quyện, tạo nên một miền quê đáng sống - nơi văn hóa trở thành nhịp cầu giữ hồn dân tộc và mở hướng du lịch bền vững.

Sáng sớm ở Thu Lũm, sương vẫn quấn quanh triền núi như dải lụa bạc. Giữa mênh mang tiếng gà gáy, mùi khói bếp, hương bánh dày và men rượu ngô thoảng ra từ những nếp nhà trình tường vàng óng, tôi nghe lòng mình chùng xuống. Hóa ra, ở nơi đầu nguồn sông Đà này, Tết của người Hà Nhì đến sớm hơn. Người Hà Nhì gọi đó là Tết Hồ Sự Chà - cái Tết riêng có của dân tộc mình, diễn ra vào ngày Thìn đầu tiên của tháng Mười âm lịch, khi mùa màng đã gặt xong, đất trời vừa kịp nghỉ ngơi.

Tuy nhiên, do năm nay có tháng nhuận nên lịch ăn Tết được tổ chức sớm hơn một tháng và đây cũng là dịp mùa màng đã thu hoạch xong, mọi người có thời gian sum họp, nghỉ ngơi.

"Tết là dịp để con cháu ở xa về sum họp, để chúng tôi cảm ơn trời đất, tổ tiên cho mùa màng tốt tươi", bà Ly Xạ Pu, người phụ nữ Hà Nhì ở bản Ka Lăng, vừa nói vừa thoăn thoắt xếp bánh dày trắng muốt lên mẹt.

Bên ngoài, khói lam bảng lảng, những đứa trẻ ríu rít chạy quanh sân, thi nhau giã bánh, tiếng cười hòa vào tiếng trống, tiếng chiêng như đánh thức cả núi rừng biên giới.

Năm nay, Tết Hồ Sự Chà của đồng bào Hà Nhì ở xã Thu Lũm, huyện Mường Tè, tỉnh Lai Châu càng thêm rộn ràng. Không chỉ bởi đây là năm đầu tiên sau khi xã Ka Lăng và Thu Lũm sáp nhập cùng chung đón Tết bằng bữa cơm đoàn viên 116 mâm cỗ, mà còn vì niềm vui lớn: Nghệ thuật xòe Hà Nhì và diễn xướng "Xa nhà ca" - bản trường ca da diết của dân tộc - vừa được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

           ***

Tôi theo chân dòng người ra sân trung tâm xã Thu Lũm. Cờ hoa rực rỡ, váy áo phụ nữ Hà Nhì như những bông hoa rừng nở rộ. Trên sân đất, tiếng khèn ngân, tiếng trống rộn rã. Những chàng trai thi kéo co, bắn nỏ, ném pao, còn các bà, các chị tụm lại, vừa thêu thùa vừa kể chuyện mùa nương, chuyện con cháu đi học xa nay về ăn Tết. Không khí lễ hội vừa trang nghiêm, vừa gần gũi, như một bức tranh sống động về miền biên viễn.

"Trước Tết, nhà tôi đã chuẩn bị lợn, đến đúng ngày mồng Một mới mổ. Sau khi mổ thì xem gan lợn, để đoán mùa màng năm tới" - ông Chu Té Hừ ở bản Mé Gióng cười hiền. Ông rót chén rượu ngô, mời du khách nhấp thử, vị cay nồng lan xuống cổ họng, ấm cả một sáng sương.

Người Hà Nhì quan niệm, Tết Hồ Sự Chà không chỉ để vui, mà là dịp tưởng nhớ tổ tiên, tạ ơn trời đất, kết nối con người với thiên nhiên. Trong ngôi nhà đất dày cộp, sáng mùng Một, mâm cúng được bày trang trọng: Bánh dày, bánh trôi, rượu, thịt lợn, hoa quả, chút gừng, gói muối ớt - những sản vật mộc mạc mà thiêng liêng.

Khi hương khói quyện lên, người già khấn tổ tiên, cầu cho mưa thuận gió hòa, cho mùa tới ngô đầy gùi, lúa đầy kho. Trẻ nhỏ từ 12 tuổi trở xuống được chọn để xông nhà - bởi với người Hà Nhì, ánh mắt trẻ thơ là điềm lành, là niềm tin của năm mới. Sau bữa cơm đoàn viên, cả bản khoác lên mình trang phục truyền thống, đi hát, đi xòe, đi chúc Tết từng nhà.

Giữa sân hội, những vòng xòe Hà Nhì dần nối dài. Tiếng trống, tiếng chiêng hòa với lời hát "Xa nhà ca" - khúc trường ca kể về nguồn cội, về hành trình lập bản, dựng làng của tổ tiên. Giọng ca vang lên da diết giữa mênh mang núi rừng, nghe như tiếng đất trời vọng lại, vừa gần vừa xa, vừa kiêu hãnh vừa lắng sâu.

Một du khách đến từ Nghệ An, ông Nguyễn Văn Bình, chia sẻ: "Đây là lần đầu tôi được đón Tết cùng đồng bào Hà Nhì. Cái Tết ở đây không ồn ào, không phô trương mà ấm lạ thường. Bà con đón khách như người thân, cùng ăn, cùng múa, cùng cười. Tôi sẽ còn quay lại để thấy lòng mình được lắng đọng giữa những vòng xòe rộn rã này".

Cạnh đó, ông Nguyễn Văn Thơi, du khách từ Hưng Yên, giơ máy ảnh, vừa chụp vừa nói nhỏ: "Tôi từng nghe kể về bản sắc văn hóa Lai Châu, nhưng không ngờ lại phong phú đến vậy. Tôi bị cuốn hút bởi điệu xòe, trang phục phụ nữ, và cả bản trường ca "Xa nhà ca". Ở đây, văn hóa không nằm trong sách, mà sống trong từng người".

Năm nay, xã Thu Lũm đổi thay nhiều. Đường đã thông, điện sáng tới từng bản, và những chương trình mục tiêu quốc gia đang giúp người Hà Nhì "thay áo mới". Ông Nguyễn Trường Giang, Bí thư Đảng ủy xã, cho biết: "Thu Lũm có 17 bản, người Hà Nhì chiếm hơn 90% dân số. Chúng tôi xác định rõ: Giữ gìn bản sắc văn hóa phải gắn liền với phát triển du lịch cộng đồng. Tết cổ truyền Hồ Sự Chà chính là "báu vật" để thu hút du khách, phát triển kinh tế, nâng đời sống cho người dân".

Bên cạnh đó, bộ đội biên phòng cũng đồng hành cùng người dân, cùng sinh hoạt chi bộ, cùng vận động bà con bảo tồn nhà truyền thống, khôi phục nghề dệt thổ cẩm, làm rượu ngô, bánh dày - những sản vật mang đậm hồn Hà Nhì. Chính sự chung sức ấy đang khiến miền biên viễn này dần trở thành điểm đến của du lịch sinh thái, du lịch văn hóa biên giới.

Chiều muộn, mấy du khách ngồi bên bếp lửa cùng già bản. Ngoài kia, tiếng trẻ con cười vang giữa làn khói mỏng, tiếng chiêng trống lại nổi lên, báo hiệu đêm xòe sắp bắt đầu. Già Pu nhìn xa xăm rồi chậm rãi nói: "Người Hà Nhì chúng tôi sống ở nơi đầu nguồn sông Đà, xa xôi nhưng lòng không bao giờ quên tổ tiên. Mỗi năm, Tết Hồ Sự Chà giúp chúng tôi nhớ mình là ai, sống ra sao, và phải gìn giữ điều gì cho con cháu".

Tôi im lặng nghe, lòng dâng lên cảm giác bình yên đến lạ. Có lẽ, chính những điều giản dị ấy - một vòng xòe, một chiếc bánh dày, một nếp nhà trình tường kiên cố - là sợi dây bền chặt kết nối quá khứ với hiện tại, làm nên linh hồn cho mảnh đất biên cương này.

Ông Lê Thanh Tâm, Chủ tịch UBND xã Thu Lũm, chia sẻ thêm: "Chúng tôi muốn tổ chức Tết Hồ Sự Chà như một lễ hội cộng đồng, để phát huy tối đa bản sắc văn hóa, xây dựng khối đại đoàn kết, và quảng bá hình ảnh Thu Lũm đến bạn bè trong và ngoài nước. Nơi đây đang trở thành điểm du lịch sinh thái, thu hút du khách yêu thiên nhiên, văn hóa và con người vùng biên".

    ***

Tôi rời Thu Lũm khi hoàng hôn đang phủ xuống dãy núi Pờ Ma Lung xa xa. Dòng sông Đà dưới chân núi lấp lánh ánh chiều. Từ sân bản, tiếng xòe, tiếng hát vẫn vọng ra, nồng nàn và bền bỉ như chính tấm lòng người Hà Nhì.

Ở nơi ấy, Tết không chỉ là dịp sum vầy, mà còn là một bản giao hưởng của văn hóa, của niềm tin, của tình người. Một miền quê đáng sống, nơi mùa Xuân về sớm giữa biên cương – và cũng là nơi con người giữ được mùa Xuân trong chính tâm hồn mình.