Để xây dựng nông thôn mới kiểu mẫu gắn với bảo tồn văn hóa, phát triển du lịch, xã Kim Liên (tỉnh Nghệ An) tập trung chuyển đổi cơ cấu cây trồng, mở rộng diện tích trồng sen tại các vùng đầm lầy, ruộng sâu trũng kém hiệu quả.

Sự kết hợp chặt chẽ giữa phát triển các sản phẩm OCOP từ sen và xây dựng hạ tầng du lịch trải nghiệm không chỉ góp phần nâng cao thu nhập cho người dân mà còn tái hiện không gian văn hóa đặc trưng, tạo bước đột phá vững chắc để giữ chân du khách khi về với mảnh đất Làng Sen.

Bảo tồn và nâng tầm thương hiệu từ sen

Sinh ra và lớn lên ngay đối diện nhà ngoại Bác Hồ tại làng Hoàng Trù, xã Kim Liên, chị Hoàng Thị Niệm – người thuộc dòng họ Hoàng của thân mẫu cụ bà Hoàng Thị Loan luôn đau đáu một niềm trăn trở. Hơn 20 năm bán hàng lưu niệm tại Khu di tích, chứng kiến từng đoàn khách đổ về nhưng thiếu sản phẩm đặc trưng làm quà, đã thôi thúc chị phải làm sản phẩm quà tặng du lịch đậm tình quê hương.

Chị lặn lội vào tận Bảo Lộc (Lâm Đồng) học nghề làm trà. Vượt qua những ngày đầu gửi nguyên liệu gia công xa xôi và áp lực tài chính đè nặng, chị mạnh dạn đầu tư nhà xưởng, máy móc quy chuẩn ngay tại quê nhà. Để đảm bảo sự tinh khiết, chị thuê gần 2ha ao và liên kết với người dân trồng sen sạch, tuyệt đối không dùng thuốc trừ sâu. Đến nay, cơ sở của chị Niệm đã khẳng định vị thế bằng các sản phẩm lưu niệm đậm đà bản sắc với sản phẩm OCOP 3 sao cho trà sen Kim Liên và bánh cà hạt sen, bên cạnh đó còn có các dòng trà cao cấp như trà tâm sen, trà lá sen, liên hoa trà...

"Nếu sản phẩm từ sen không đủ tinh tế thì khó níu được chân du khách. Vì vậy, tôi chọn hướng làm trà sen Kim Liên, bánh cà hạt sen hoàn toàn hữu cơ, tuyệt đối không dùng thuốc trừ sâu để giữ trọn sự thanh tao, tinh khiết của đất trời Kim Liên. Mỗi gói trà, mỗi hộp bánh không chỉ là nông sản, mà là tấm lòng của người làm nghề, muốn gửi gắm chút hương, vị đượm của làng quê theo chân du khách đi khắp muôn phương", chị Hoàng Thị Niệm tâm sự.

Sự kết hợp giữa nông nghiệp sạch và văn hóa bản địa đã biến những bông sen Kim Liên thành dòng sản phẩm du lịch uy tín. Hiện Hợp tác xã Sen quê Bác đang khẳng định vị thế tiên phong trong việc bảo tồn quỹ gen và nâng cao giá trị kinh tế từ cây sen. Với quy mô quản lý hơn 60,5 ha ao hồ, Hợp tác xã đã sưu tập và phát triển thành công gần 100 giống sen quý hiếm trong nước và quốc tế, hướng tới mục tiêu nhân rộng lên 130 giống.

Không dừng lại ở việc bảo tồn, Hợp tác xã ứng dụng dây chuyền sản xuất hiện đại, khép kín để chế biến sâu dải sản phẩm đa dạng từ sen sạch, không sử dụng thuốc bảo vệ thực vật. Đến nay, đơn vị đã sở hữu 11 sản phẩm đạt chứng nhận OCOP, nổi bật như trà bông sen, hạt sen sấy, tinh bột củ sen và dòng sản phẩm "Gạo Làng Sen". Những nỗ lực này đã mang về cho Hợp tác xã các giải thưởng danh giá như Giải thưởng Chất lượng quốc gia 2024 và giải Mai An Tiêm.

Anh Phạm Kim Tiến, Giám đốc Hợp tác xã Sen Quê Bác thông tin, đơn vị không chỉ là tạo ra những sản phẩm an toàn cho sức khỏe, mà còn gắn phát triển vùng nguyên liệu với du lịch trải nghiệm. Hợp tác xã đang tích cực liên kết với các đối tác lớn để mở rộng thị trường toàn quốc và đưa thương hiệu sen quê Bác vươn tầm quốc tế, góp phần lan tỏa nét đẹp văn hóa Việt Nam.

Khôi phục dòng sông sen lịch sử, mở rộng không gian trải nghiệm

Phó Chủ tịch UBND xã Kim Liên Lê Văn Hợp chia sẻ, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay của du lịch địa phương là phần lớn du khách chỉ đến tham quan trong thời gian ngắn rồi quay về thành phố Vinh (cũ) để lưu trú, sử dụng dịch vụ ăn uống. Do đó, việc xây dựng và phát triển các sản phẩm du lịch trải nghiệm mới, mang tính đột phá là yêu cầu cấp bách để kéo dài thời gian lưu trú và gia tăng mức chi tiêu của du khách.

Để giải quyết bài toán này, xã Kim Liên đang khẩn trương xây dựng kế hoạch thực hiện dự án mang tính chiến lược: Khôi phục dòng sông sen lịch sử nối liền giữa quê nội (làng Sen) và quê ngoại (làng Hoàng Trù) của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Đây là dòng sông tự nhiên từng tồn tại trong lịch sử, có chiều dài hơn 1km, chảy từ khu vực Tầng Hồ gần Khu di tích Kim Liên xuống địa phận quê ngoại. Theo thời gian và quá trình bồi lấp, dòng sông này hiện đã bị thu hẹp và đứt quãng nhiều đoạn.

Theo lộ trình đã được phê duyệt, dự án phục dựng dòng sông sen sẽ được chia làm hai giai đoạn cụ thể. Giai đoạn 1 (triển khai trong năm 2026), địa phương tiến hành giải phóng mặt bằng, vận động và thu hồi kết nối lại diện tích ruộng của khoảng 10–12 hộ dân nằm trên tuyến để khôi phục tạm thời dòng chảy thông suốt. Ngay sau khi thông tuyến, toàn bộ diện tích mặt nước sẽ được đưa vào trồng sen nhằm tái hiện không gian sinh thái đặc trưng của Làng Sen xưa.

Giai đoạn 2 (tầm nhìn 2026 – 2030), Dự án sẽ chính thức được đưa vào kế hoạch đầu tư công trung hạn. Cơ quan chức năng sẽ tiến hành nạo vét quy chuẩn với chiều rộng lòng sông tối thiểu đạt 12 mét, bảo đảm cho hai thuyền du lịch lớn có thể di chuyển, tránh nhau an toàn và thuận lợi. Đồng thời, các hệ thống cầu vượt dân sinh tại các điểm giao cắt bộ cũng sẽ được xây dựng kiên cố nhằm bảo đảm tuyến du lịch đường thủy được thông suốt.

Ông Lê Văn Hợp, Phó Chủ tịch UBND xã Kim Liên kỳ vọng: Khi dự án hoàn thành, thay vì chỉ tham quan bằng đường bộ như hiện nay, du khách sẽ được trải nghiệm hành trình di chuyển bằng thuyền trên dòng sông hoa sen ngào ngạt hương thơm, đi qua những không gian làng quê xứ Nghệ yên bình để di chuyển từ quê nội sang quê ngoại. Để khắc phục tính chất mùa vụ của cây sen truyền thống, xã Kim Liên đang tích cực nghiên cứu, ứng dụng trồng nghiệm các giống sen miền Nam và hoa súng chịu nhiệt có thời gian nở hoa kéo dài quanh năm, đảm bảo cảnh quan luôn xanh – sạch – đẹp phục vụ du khách vào bất kỳ thời điểm nào trong năm.

Bên cạnh hạ tầng giao thông đường thủy, Ban Quản lý Khu di tích Kim Liên phối hợp cùng chính quyền địa phương nâng cao tính tương tác cho du khách. Ông Lâm Đình Hùng, Phó trưởng ban Quản lý Khu di tích Kim Liên nhận định, xu hướng của du lịch hiện đại là du lịch canh nông và du lịch cộng đồng. Việc kết nối giữa không gian tôn nghiêm của khu di tích với các cánh đồng sen trải nghiệm sẽ giúp giảm tải cho khu vực vùng lõi di tích vào các dịp cao điểm, đồng thời tạo ra một hệ sinh thái du lịch khép kín văn minh.

Chị Mary Collins, du khách đến từ Vương quốc Anh thực sự ấn tượng khi đến đây. Không chỉ được tìm hiểu về cuộc đời của Chủ tịch Hồ Chí Minh qua các tư liệu lịch sử, chị còn được trực tiếp ngắm nhìn những đầm sen bạt ngàn và thưởng thức tách trà sen thanh mát ngay tại làng. Những sản phẩm OCOP từ sen ở đây có bao bì rất đẹp, hương vị tự nhiên và tinh tế. Chị cho biết, đây là món quà lưu niệm ý nghĩa nhất mà chị mua được trong chuyến du lịch Việt Nam lần này.

Với các chủ thể sản phẩm OCOP từ sen ở xã Kim Liên, địa phương mong muốn hình ảnh hoa Sen quê Bác được lan tỏa rộng rãi, để du khách biết đến và tự hào về một sản phẩm chất lượng mang thương hiệu Làng Sen. Chị Hoàng Thị Niệm chia sẻ thêm, thời gian tới, chị sẽ đầu tư xây dựng một không gian thưởng trà mang đậm phong cách truyền thống, làm hệ thống cầu tre kiên cố nối ra giữa lòng ao sen để tạo không gian cho du khách tham quan, chụp ảnh lưu niệm miễn phí hoặc với mức chi phí rất thấp nhằm tăng tính kết nối, quảng bá hình ảnh.

Để các mô hình kinh tế này phát triển bền vững, ông Lê Văn Hợp, Phó Chủ tịch UBND xã Kim Liên khẳng định: Xã tiếp tục chuyển đổi toàn bộ những diện tích sản xuất lúa kém hiệu quả sang trồng sen. Địa phương sẽ ban hành các cơ chế, chính sách hỗ trợ kinh phí xây kè kiên cố đối với các tuyến ao hồ nằm trong khu dân cư nhằm mở rộng diện tích, bảo đảm vệ sinh môi trường nông thôn luôn xanh – sạch – đẹp. Xã cũng đẩy mạnh kêu gọi các doanh nghiệp lữ hành, doanh nghiệp chế biến lớn tham gia cùng quản lý, khai thác và vận hành dịch vụ nhằm bảo đảm tính chuyên nghiệp, tạo sinh kế bền vững cho người dân địa phương.

Chiến lược phát triển cây sen của xã không dừng lại ở góc độ quy hoạch vùng nguyên liệu hay chế biến sâu thô thông thường. Thời gian tới, xã Kim Liên sẽ tập trung nghiên cứu, lựa chọn các sản phẩm chiến lược mang tính đột phá từ sen để tập trung nguồn lực đầu tư trọng điểm, hướng đến mục tiêu xuất khẩu chính ngạch sang các thị trường khó tính. Xã cũng chú trọng phát triển chuỗi dịch vụ ẩm thực cao cấp từ sen, kết hợp chặt chẽ với mô hình sinh thái văn hóa tâm linh để tên gọi Làng Sen mãi mãi để lại ấn tượng sâu sắc, tốt đẹp trong lòng mỗi du khách thập phương khi về thăm quê hương Bác Hồ.