Sa Huỳnh là tên gọi của một nền văn hóa cổ đại cách nay từ 2.500 đến 3.000 năm, một trong ba nền văn minh lớn của Việt Nam cùng với Đông Sơn và Óc Eo. Văn hóa Sa Huỳnh phân bố chủ yếu trên dải đất miền Trung và Tây Nguyên, trải dài từ Thừa Thiên Huế đến các tỉnh Nam Trung Bộ. Trong đó, Quảng Ngãi, đặc biệt khu vực phường Phổ Thạnh, thị xã Đức Phổ (nay là Phường Sa Huỳnh)  - được xem là "cái nôi" và vùng lõi trung tâm tiêu biểu của nền văn hóa này.

Nếu chỉ có một ngày để tìm về "vùng lõi" của văn hóa Sa Huỳnh, hãy dành trọn ngày ấy cho vùng đất ven biển phía Nam Quảng Ngãi, nơi lịch sử không nằm yên trong sách vở mà hiện hữu trong từng hạt cát, từng vạt muối, từng mái nhà, và trong nhịp sống bình dị của những con người vẫn ngày ngày gắn bó với biển.

Bình minh trên đầm An Khê - nơi thời gian bắt đầu chậm lại

Nếu có thể bắt đầu một ngày ở Sa Huỳnh theo cách trọn vẹn nhất, hãy đến đầm An Khê khi trời còn chưa sáng rõ. Đó là lúc mặt nước còn phủ một lớp sương mỏng. Ánh bình minh đầu tiên chạm vào mặt đầm rộng gần 350ha và đánh thức cả một không gian tĩnh lặng.

Bình minh thơ mộng trên đầm An Khê (Ảnh: Thúy Điệp)

Đầm An Khê là đầm nước ngọt tự nhiên lớn nhất tỉnh Quảng Ngãi, nằm cách biển chỉ khoảng 50 mét -  một ranh giới mong manh giữa nước ngọt và đại dương, giữa đất liền và biển cả. Chính sự giao hòa hiếm có ấy đã tạo nên một hệ sinh thái đặc biệt, đồng thời trở thành "trái tim sinh thái" của không gian văn hóa Sa Huỳnh.

Tại đầm An Khê, chúng tôi chọn lưu trú tại Homestay Linh Thủy - một không gian nhỏ xinh với tầm nhìn hướng thẳng ra mặt đầm, nơi có thể ngắm trọn vẹn khoảnh khắc bình minh lên rực rỡ. Ở đó, gió từ mặt đầm thổi vào mát rượi, mang theo hơi nước và sự tĩnh lặng đặc trưng của vùng sinh thái Sa Huỳnh.

Vẻ đẹp bình dị bên đầm An Khê

Ở khu vực thôn Phú Long (xã Phổ Khánh cũ), nơi đầm chạm vào biển, những hàng dừa nghiêng bóng xuống mặt nước, mở ra một khung cảnh vừa nguyên sơ vừa yên ả. Bình minh nơi đây như một lớp ký ức đang từ từ thức giấc sau hàng nghìn năm ngủ yên.

Từ đầm An Khê đến vùng lõi ký ức Sa Huỳnh

Rời khoảnh khắc bình minh, chỉ một quãng di chuyển ngắn là đến Nhà trưng bày Văn hóa Sa Huỳnh - công trình được xây dựng ngay trong vùng lõi của không gian văn hóa cổ.

Nhà trưng bày nằm tại khu vực Gò Ma Vương (thôn Long Thạnh 2, phường Phổ Thạnh cũ), với diện tích khoảng 20ha, gồm không gian trưng bày ngoài trời, khu nhà trưng bày bổ sung và hệ thống bảo tồn các di tích, di vật được khai quật suốt hơn 100 năm qua.

Hiện nơi đây lưu giữ khoảng 700 hiện vật, hình ảnh và tư liệu quý giá, tái hiện đời sống cư dân Sa Huỳnh cách đây 2.000 – 3.000 năm. Những chiếc mộ chum, đồ gốm, đồ đồng, trang sức đá quý, hạt chuỗi, khuyên tai hai đầu thú… không chỉ là hiện vật khảo cổ, mà là dấu vết của một nền văn minh ven biển rực rỡ.

Cuối năm 2022, quần thể khảo cổ Sa Huỳnh được công nhận Di tích quốc gia đặc biệt, với 6 cụm di tích tiêu biểu, khẳng định vai trò "cái nôi" của một nền văn hóa lớn ở miền Trung Việt Nam.

Ngôi làng cổ ven biển Gò Cỏ - nơi ký ức sống cùng hiện tại

Gò Cỏ là một làng du lịch cộng đồng thuộc phường Phổ Thạnh, nơi vẫn lưu giữ rõ nét dấu tích Sa Huỳnh và Chăm Pa trong đời sống thường nhật.

Ngôi làng nằm giữa núi và biển, với những con đường đá cổ, gành đá hàng trăm triệu năm tuổi, giếng Chăm Pa cổ và những mái nhà nhỏ nép mình trong gió biển. Không gian nơi đây mang một vẻ đẹp mộc mạc, gần như chưa bị "du lịch hóa".

Du khách có thể đi bộ giữa làng, nghe tiếng sóng vỗ từ xa, tham gia hát bài chòi, hoặc đơn giản là ngồi bên hiên nhà ngư dân, quan sát nhịp sống chậm rãi của một cộng đồng ven biển.

Gò Cỏ từng được dàn cast chương trình "Gia đình Haha" ghé thăm, để lại những dấu ấn nhỏ như chiếc xích đu và các khung hình kỷ niệm - như một cách lưu giữ niềm vui giữa người đến và người ở lại.

Đồng muối Sa Huỳnh - nơi nắng gió kết tinh thành hạt ngọc mặn mòi

Đến Sa Huỳnh mà chưa đứng giữa đồng muối thì coi như chưa chạm vào linh hồn của vùng đất này.

Đồng muối Sa Huỳnh rộng hơn 120ha, hình thành từ thế kỷ XIX, với hơn 100 năm lịch sử liên tục sản xuất. Đây là nơi sinh sống và lao động của hơn 500 diêm dân thuộc các tổ dân phố Tân Diêm, Thạch Đức 1 và Long Thạnh 1.

Mỗi năm, nơi đây cung cấp từ 6.000 đến 6.500 tấn muối, nuôi sống nhiều thế hệ cư dân ven biển.

Trong truyền thuyết dân gian, nghề muối được khai mở bởi một người đàn ông họ Ngô từ miền Bắc, được tôn kính như Tổ nghề. Hằng năm, vào rằm tháng 7 âm lịch, người dân vẫn làm lễ cúng để tri ân và cầu mùa màng thuận lợi.

Trải qua thời Pháp thuộc, nghề muối từng được tổ chức theo mô hình canh tác châu Âu, rồi có lúc thăng trầm, khi "muối đắng" vì mất giá, khi đứng trước nguy cơ mai một.

Bước ngoặt đến vào năm 2011, khi "Muối Sa Huỳnh" được cấp chứng nhận chỉ dẫn địa lý. Từ đó, kỹ thuật sản xuất cải tiến bằng nền bạt và xi măng giúp giảm tạp chất tới 95%, nâng cao chất lượng và giá trị sản phẩm.

Nhưng giá trị lớn nhất của đồng muối không nằm ở kỹ thuật.

Nó nằm ở những con người bắt đầu ngày mới từ 5 giờ sáng, trải nước biển, rắc mồi muối, chờ nắng gắt rút dần nước để lại tinh thể trắng tinh. Sau ba ngày phơi nắng, hạt muối kết tinh thành "giọt mồ hôi của biển".

Những diêm dân nơi đây đã cho chúng tôi trực tiếp trải nghiệm cào muối. Tay chạm vào mặt ruộng, lưng áo ướt đẫm mồ hôi, và họ còn tặng chúng tôi những gói muối trắng mang về như một món quà giản dị.

Có lẽ không nghề nào đúng với câu "làm một ngày ăn cả đời" như nghề muối. Nhưng cũng không nghề nào khiến ta hiểu rõ hơn sự nhọc nhằn của con người trước thiên nhiên như thế.

Mồ hôi ở đồng muối Sa Huỳnh, vì thế, dường như mặn hơn cả vị biển.

Bữa trưa hướng biển

Giữa hành trình đi qua ký ức và đời sống lao động ở Sa Huỳnh, chúng tôi dừng lại tại Sa Huỳnh Resort để ăn trưa.

Một bữa ăn giản dị, không cầu kỳ. Nhưng điều khiến người ta nhớ lại chính là không gian. Từ những ô cửa lớn của nhà hàng, biển hiện ra ngay trước mắt: xanh thẳm, rộng và rất gần. Sóng xô vào bờ cát vàng ươm nắng, hàng phi lao đung đưa trong gió, thi thoảng gió biển ùa vào mang theo vị mặn dịu.

Ngồi trong nhà, nhưng cảm giác như đang ngồi rất sát biển. Chỉ cần ngẩng lên là thấy trời và nước gặp nhau ở đường chân trời.

Chạm vào chiều sâu của thời gian

Một ngày ở Sa Huỳnh trôi qua rất nhanh.

Nhưng đó là chuyến đi không chỉ để "check-in" hay tìm kiếm những khung hình đẹp - dù quả thực chỉ cần giơ máy lên đã có ảnh đẹp mang về...

Đó là hành trình để chạm vào chiều sâu của thời gian.

Rời Sa Huỳnh và tiếp tục hành trình, có giác mình vừa đi qua một miền ký ức của dân tộc

Ở nơi ấy có những chiếc mộ chum kể câu chuyện về tổ tiên. Có đầm An Khê - nơi mặt nước phản chiếu bầu trời từ hàng nghìn năm trước. Có Nhà trưng bày Văn hóa Sa Huỳnh - nơi lưu giữ ký ức khảo cổ của một nền văn minh cổ đại. Có làng Gò Cỏ với đời sống cộng đồng. Có đồng muối trắng xóa kết tinh từ nắng gió và mồ hôi. Và có những con người mộc mạc, thân thiện, luôn mở lòng với du khách như người thân phương xa.

Tất cả hòa quyện thành một không gian văn hóa đặc biệt, nơi quá khứ và hiện tại không tách rời nhau.

Rời Sa Huỳnh và tiếp tục hành trình, giữ lại trong tim một miền ký ức của dân tộc. Một miền ký ức vẫn đang sống. Và vẫn đang kể những câu chuyện của hàng nghìn năm lịch sử bằng tiếng gió biển, tiếng sóng và vị mặn của những hạt muối trắng trên vùng đất Sa Huỳnh.