Con đường dẫn vào làng gốm cổ Sitiwinangun, huyện Cirebon, tỉnh Tây Java-Indonesia, bắt đầu từ một nhà thờ Hồi giáo nhỏ ở đầu làng. Theo lời chỉ dẫn của người bán hàng trong khuôn viên nhà thờ, chúng tôi đi tìm một làng gốm truyền thống nổi tiếng của Indonesia. Những thông tin còn lưu giữ cho biết về một làng nghề truyền thống lâu đời vẫn tạo ra những sản phẩm đất nung mỹ nghệ mang hoa văn Megamendung (những áng mây) – biểu tượng văn hóa của Cirebon với những lớp mây cuộn mềm mại, đặc trưng.

Từ nhiều thế kỷ trước, với vị trí gần các tuyến sông và cửa ngõ giao thương của Cirebon, lại có nguồn tài nguyên đất sét chất lượng tốt, Sitiwinangun đã trở thành một trong những trung tâm gốm đất nung nổi tiếng của vùng duyên hải Bắc Java.

Khác với hình dung về những lò nung đỏ lửa, những xưởng gốm nhộn nhịp và các kệ hàng đầy ắp sản phẩm mang dấu ấn địa phương, con đường vào làng chỉ thấy yên vắng. Không có tiếng bàn xoay đều đặn. Không có những dãy cửa hàng san sát. Hai bên đường chủ yếu là những ngôi nhà đơn sơ đã nhuốm màu thời gian. Dấu vết của một làng nghề chỉ hiện ra lác đác qua những hàng chậu cây cảnh xinh xắn, vài chiếc bình, chum đất nung đặt trước cửa những ngôi nhà, hay 1 góc tường được trang trí đầy hoài niệm.

Bên hiên một căn nhà nhỏ bày bán những sản phẩm gốm giản dị, người phụ nữ chủ nhà niềm nở đón khách. Sau vài câu chuyện, chị Ismira đã bỏ dở việc sắp xếp nơi bày biện bán hàng để làm người dẫn đường cho chúng tôi. Theo chân chị len lỏi qua những con hẻm nhỏ, quanh co giữa những ngôi nhà cũ kỹ, vài khu vườn tĩnh lặng còn để dành một khoảng trống để chờ dựng lò nung gốm, chúng tôi đi tìm những người vẫn còn giữ nghề.

Điểm đầu tiên chị Ismira đưa chúng tôi tới chính là một cơ sở sản xuất nhỏ. Chiếc lò nung ngay bên nhà vừa tắt lửa, hơi nóng vẫn còn phả ra từ những viên gạch đỏ. Xung quanh là những chiếc bếp, bình đựng nước, chậu cây và các thành phẩm vật dụng sinh hoạt bằng đất nung vừa ra lò. Mọi thứ đều mộc mạc, gần như không có hoa văn trang trí. Chủ cơ sở cho biết phần lớn sản phẩm được làm theo nhu cầu của người dân địa phương.

Đi sâu thêm vào làng, chúng tôi gặp một không gian trưng bày với sản phẩm đa dạng hơn bởi những chiếc bình lớn, nhỏ, tượng đất nung, đồ trang trí, lưu niệm và một số sản phẩm đặt hàng, mang nét đặc trưng của Cirebon. Ông Kadmiya, một người thợ gốm vẫn gắn bó với nghề, tự tay làm ra những sản phẩm "giới hạn số lượng" này, cho biết giờ đây, lò gốm của ông không còn đỏ lửa thường xuyên như trước. Hơn một tháng ông mới đốt lò một lần vì phải chờ đủ sản phẩm hoặc có khách đặt hàng.

Thực tế là một mẻ nung không chỉ cần thời gian để làm ra đủ sản phẩm thô, mà còn cần đủ đơn hàng để bù chi phí chất đốt. Nghề gốm ở Sitiwinangun giờ đây không còn được sản xuất liên tục với số lượng lớn như nhiều năm trước, mà lặng lẽ tồn tại theo từng đơn đặt hàng.

Đi gần hết các cơ sở gốm trong làng, dễ có cảm giác về một nghề truyền thống đang dần bị mai một. Chúng tôi tới một cửa hàng được xem là lớn nhất của khu vực làng gốm Sitiwinangun. Hàng hóa nhiều hơn, nhưng chủ yếu vẫn là chậu cây, bình hoa và đồ gia dụng bằng đất nung. Kế hoạch đi tìm những sản phẩm gốm mỹ nghệ tinh xảo hay những món đồ mang họa tiết những áng mây bồng bềnh Megamendung đặc trưng của Cirebon, đã không thành.

Điều chúng tôi mang về cuối cùng không phải là những tác phẩm gốm nghệ thuật như kỳ vọng ban đầu, mà là vài sản phẩm giản dị cùng câu chuyện của những người vẫn kiên trì giữ nghề.

Theo hồ sơ Di sản văn hóa phi vật thể của Bộ Văn hóa Indonesia, Sitiwinangun là một trong những làng gốm truyền thống lâu đời của nước này. Nghề gốm ở đây đã tồn tại hàng trăm năm, nổi tiếng với kỹ thuật tạo hình thủ công và dòng gốm đất nung đặc trưng của vùng Cirebon. Tuy nhiên, một số khảo sát gần đây cho thấy số gia đình còn theo nghề đã giảm đáng kể trong hơn hai thập kỷ qua. Không ít người trẻ đã rời làng để tìm công việc khác tại các khu công nghiệp, các thành phố lớn, trong khi những người ở lại cố gắng duy trì nghề bằng các đơn hàng nhỏ lẻ và lượng khách ít ỏi.

Gốm Sitiwinangun đang chịu sức ép lớn từ các sản phẩm công nghiệp giá rẻ và vật liệu mới như nhựa, xi măng hay kim loại. Trong khi gốm thủ công cần nhiều thời gian và công sức để chế tác, thì thị trường lại ngày càng ưu tiên những sản phẩm có giá thành thấp, mẫu mã đa dạng và sản xuất hàng loạt. Vì vậy, nếu không chuyển sang những mặt hàng "tinh" hơn như gốm mỹ nghệ, quà tặng hoặc sản phẩm có giá trị văn hóa, làng nghề sẽ rất khó tồn tại. Đây cũng là lý do các trường đại học và chính quyền Cirebon đang hỗ trợ nghệ nhân đổi mới thiết kế, kết hợp họa tiết truyền thống như Megamendung để nâng cao giá trị sản phẩm, thay vì chỉ cạnh tranh bằng công năng sử dụng.

Theo chủ trương của chính phủ Indonesia, chính quyền địa phương cũng đã triển khai một số chương trình bảo tồn, từ phát triển du lịch làng nghề, hỗ trợ thiết kế sản phẩm đến quảng bá gốm Sitiwinangun như một phần của kinh tế sáng tạo. Song thực tế cho thấy, việc bảo tồn di sản phi vật thể này không chỉ là gìn giữ kỹ thuật chế tác hay những chiếc lò nung, mà gốc rễ phải là giúp những người thợ có thể sống được bằng chính nghề truyền thống của mình.

Làng gốm cổ Sitiwinangun chưa được "khoác lên mình" diện mạo của một làng nghề du lịch như kỳ vọng, nghề gốm chỉ lặng lẽ hiện diện trong nhịp sống thường ngày của một cộng đồng vẫn đang cố gắng giữ nghề giữa những biến đổi của đời sống hiện đại. Có lẽ, điều quý giá nhất của ngôi làng Sitiwinangun hiện nay không phải ở số lượng sản phẩm được làm ra, mà ở những con người vẫn lặng lẽ giữ ngọn lửa nghề gốm, để một di sản hàng trăm năm tuổi trong văn hóa Java tránh được nguy cơ chỉ còn trong ký ức.