Chữ và nghĩa: Anh có diêm không?

Đây là một câu hỏi chính danh (câu mà người hỏi đang cần tìm một thông tin thiếu hụt mà người hỏi nghĩ rằng người nghe sẽ đáp ứng) chứ không phải là câu hỏi tu từ (hỏi để tạo ra một nội dung ngữ nghĩa khác).
01/11/2023 14:07
PGS-TS Phạm Văn Tình

Đây là một câu hỏi chính danh (câu mà người hỏi đang cần tìm một thông tin thiếu hụt mà người hỏi nghĩ rằng người nghe sẽ đáp ứng) chứ không phải là câu hỏi tu từ (hỏi để tạo ra một nội dung ngữ nghĩa khác).

Câu hỏi "Anh có diêm không?" có mấy tiền giả định (TGĐ): Hiện thực phải được thỏa mãn với người nói và người nghe thì phát ngôn xuất hiện trong giao tiếp mới có hiệu lực. VD: Câu "Tàu dừng ở ga Diêu Trì" có TGĐ là "Trước đó, tàu đang chạy về phía ga Diêu Trì", hoặc câu "Anh Sửu trình báo với công an việc mất ô tô đêm qua" có TGĐ "Nhà anh Sửu có xe ô tô".

Các TGĐ đó là: 1. Đang có ít nhất 2 người tham gia giao tiếp; 2. Người hỏi không có diêm (vật dụng dùng để lấy lửa). Câu này có dạng thức là một câu hỏi lựa chọn (trả lời có hoặc không) nhưng đằng sau đó là một vấn đề liên quan tới ngữ dụng. (Cách thức người nói sử dụng một phát ngôn trong một tình huống giao tiếp cụ thể để thực hiện ý đồ nào đó của mình).

Từ câu hỏi trên, ta lại tiếp tục có suy luận: Người hỏi có nhu cầu cần lửa. Có thể là để hút thuốc, hoặc có thể là để nhóm bếp nấu cơm, hoặc có thể là để dùng một việc nào đó (mà nếu không có lửa sẽ không thực hiện được).

Chữ và nghĩa: Anh có diêm không? - Ảnh 1.

Ảnh minh hoạ

Người Việt bình thường khi nghe câu hỏi đó sẽ biết ngay là người hỏi đang cần có diêm (và hy vọng người được hỏi đáp ứng). Dĩ nhiên, nếu trả lời "có" thì anh sẽ là người cung cấp diêm cho người hỏi. Cũng như ai đó hỏi bạn: "Chủ nhật này anh ở nhà chứ?" thì có nghĩa anh muốn thực hiện một việc nào đó (với người được hỏi) vào Chủ nhật: Đến chơi nhà hoặc mời người bạn đi xem bóng đá, hoặc cùng đi thăm người ốm…

Khi người mẹ quát: "Mày lại muốn ăn đòn phải không?" thì đứa bé nọ phải hiểu rằng: "Hành động (hoặc lời nói) của bé đã làm người mẹ rất tức giận. Câu hỏi đưa ra là một lời cảnh báo, có tính đe doạ, rằng nếu bé cứ tiếp diễn (hành động, lời nói đã làm) thì sẽ nhận về một hình phạt thích đáng (ăn đòn)".

Khi ông bố nọ lớn tiếng với cô con gái: "Mày có đồng ý lấy nó không thì mày bảo?" thì có nghĩa là "Thái độ chần chừ (mà nhiều khả năng là từ chối) của cô con gái trong việc nhận lời lấy chàng trai (mà ông bố thấy là nên) làm ông bực bội (tới mức không đừng được nữa) và quyết định đưa ra một "thông điệp cứng rắn". (Nếu "mày" cứ ngoan cố như thế thì "tao" hết chịu nổi và có thể sẽ xảy ra điều không hay trong quan hệ gia đình).

Hoặc là đang giao thông giữa đường, một sự va chạm xảy ra, một đương sự (thuộc dân "anh chị" hay thuộc diện "con ông cháu cha") trong vụ va chạm đó lớn tiếng: "Mày có biết tao là ai không?" thì câu hỏi đó có hàm ý "Mày coi chừng, tao không phải tay vừa - hoặc tao là đầu gấu hoặc tao là con ông A bà B (là người đang có thế lực). Mày sẽ nhận về mình hậu quả không hay (có khi rất xấu, hậu quả khó lường) nếu không xử sự sao cho biết điều trong vụ này".

Rõ ràng, hỏi ở đây chỉ là một cái cớ, một "hàm ý thông điệp" mà người nói muốn chuyển tới người nghe. Người nghe phải hiểu để có ứng xử thích hợp.

Dân gian có một giai thoại liên quan tới Nguyễn Trãi (1380 - 1442). Đó là khi ông còn đang ở ẩn ở Đông Quan thì một hôm danh tướng Trần Nguyên Hãn (1390 - 1429) gõ cửa nhà ông trong vai người bán dầu (nhằm bắt mối liên lạc với Nguyễn Trãi, cùng nhau lên Lam Sơn tụ nghĩa). Nguyễn Trãi mời vào nhà và hỏi người bán dầu đặc biệt này: "Dầu ông có pha nước không?" thì được Trần Nguyên Hãn trả lời: "Tôi chỉ bán dầu chứ không bán nước". Hàm ý của 2 câu đối đáp thật thâm thúy.

Hỏi không phải để hỏi (mà thực hiện một hành động khác) chính là một vấn đề thú vị trong giao tiếp ngôn ngữ đời thường.

Em nghe anh hỏi câu này

Mà tin vào chuyện hôm nay chúng mình

Tin cùng chuyên mục

Tác giả Ruby Nguyen ra mắt sách "Khai vấn trong từng hơi thở"

Tác giả Ruby Nguyen ra mắt sách "Khai vấn trong từng hơi thở"

"Khai vấn trong từng hơi thở" là cuốn sách thứ hai của tác giả Ruby Nguyen, do Nhà xuất bản Hà Nội và Thái Hà Books ấn hành.

"Khúc quân hành vang mãi non sông" kỷ niệm 80 năm Ngày thành lập Quân đội Nhân dân Việt Nam

"Khúc quân hành vang mãi non sông" kỷ niệm 80 năm Ngày thành lập Quân đội Nhân dân Việt Nam

Đài PT-TH Hà Nội tổ chức chương trình nghệ thuật chính luận đặc biệt mang tên "Khúc quân hành vang mãi non sông" vào 22/12 tại sân Đoan Môn, khu Bảo tồn Di sản Hoàng thành - Thăng Long.

Nhà văn Phương Trinh: "Đưa những điều gan ruột vào trang viết"

Nhà văn Phương Trinh: "Đưa những điều gan ruột vào trang viết"

"Biến mất" khá lâu trong làng văn, mới đây, nhà văn Phương Trinh - cây bút có dấu ấn trong văn học thiếu nhi - xuất hiện trở lại trong những sách "Bài tập thực hành tiếng Việt", lớp 4 và 5 (NXB Giáo dục).

Chữ và nghĩa: Đường chim bay

Chữ và nghĩa: Đường chim bay

"Đường chim bay" là một danh từ đã có trong một số cuốn từ điển tiếng Việt. "Từ điển tiếng Việt" (Hoàng Phê chủ biên, Trung tâm Từ điển học, NXB Đà Nẵng, 2020) định nghĩa là "đường thẳng, là khoảng cách ngắn nhất giữa 2 điểm xa nhau".

Đầu tư 170 tỷ đồng trùng tu di tích Hiền Lương-Bến Hải và Thành cổ Quảng Trị

Đầu tư 170 tỷ đồng trùng tu di tích Hiền Lương-Bến Hải và Thành cổ Quảng Trị

UBND tỉnh Quảng Trị đã quyết định phê duyệt Dự án “Công viên Thống nhất tại khu di tích quốc gia đặc biệt đôi bờ Hiền Lương - Bến Hải” và Dự án “Khu di tích quốc gia đặc biệt Thành cổ Quảng Trị và những địa điểm lưu niệm sự kiện 81 ngày đêm chiến đấu, bảo vệ Thành cổ Quảng Trị".

Thủ tướng Phạm Minh Chính chủ trì Hội nghị tổng kết năm 2024, triển khai nhiệm vụ ngành VH,TT&DL năm 2025

Thủ tướng Phạm Minh Chính chủ trì Hội nghị tổng kết năm 2024, triển khai nhiệm vụ ngành VH,TT&DL năm 2025

Hội nghị trực tiếp kết hợp trực tuyến tổng kết công tác năm 2024 và triển khai nhiệm vụ trọng tâm năm 2025 của ngành văn hóa, thể thao và du lịch kết nối trực tuyến với 772 điểm cầu trên toàn quốc.

Để công nghiệp văn hóa Việt Nam cất cánh (kỳ 1): Chuyển biến tích cực, nhưng chưa xứng tầm

Để công nghiệp văn hóa Việt Nam cất cánh (kỳ 1): Chuyển biến tích cực, nhưng chưa xứng tầm

Vừa qua, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã tổ chức Hội nghị triển khai Chỉ thị 30/CT-TTg ngày 29/8/2024 của Thủ tướng Chính phủ về phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam.

Đầu tư và tài trợ cho văn hóa (kỳ 2& hết): Học gì từ kinh nghiệm của thế giới?

Đầu tư và tài trợ cho văn hóa (kỳ 2& hết): Học gì từ kinh nghiệm của thế giới?

Một mẫu số chung trên thế giới: Các quốc gia phát triển về văn hóa luôn có những mô hình đầu tư và tài trợ thành công cho lĩnh vực văn hóa, tạo ra sự phát triển bền vững cho cộng đồng.

Tin mới nhất

Độc đáo khu phố bao cấp của Hà Nội được tái hiện trong "Đêm Trúc Bạch"

Độc đáo khu phố bao cấp của Hà Nội được tái hiện trong "Đêm Trúc Bạch"

Lần đầu tiên tại Hà Nội, một không gian với bối cảnh là một khu phố cổ Hà Nội với các toa tàu điện, các cửa hàng bách hóa… gợi nhớ cho người dân Thủ đô và du khách về ký ức của "thời bao cấp", một trong những thời kỳ đặc biệt của đất nước.

Đêm Trúc Bạch: Điểm đến của một Hà Nội quyến rũ, sâu lắng và đậm chất thơ

Đêm Trúc Bạch: Điểm đến của một Hà Nội quyến rũ, sâu lắng và đậm chất thơ

Đêm Hà Nội với sự lung linh của ánh đèn và hơi thở lịch sử qua từng góc phố, là một mô hình độc đáo, giúp du khách khám phá một Hà Nội rất khác - một Hà Nội quyến rũ, đậm chất thơ và sâu lắng.

Bí ẩn những địa điểm được cho là cánh cổng dẫn tới thế giới khác đến nay vẫn chưa có lời giải

Bí ẩn những địa điểm được cho là cánh cổng dẫn tới thế giới khác đến nay vẫn chưa có lời giải

Những nơi này đều có nhiều truyền thuyết bí ẩn xoay quanh và được cho là có thể dẫn lối cho người trần sang thế giới bên kia.

TP.HCM được Giải thưởng Du lịch thế giới chọn làm nơi trao giải

TP.HCM được Giải thưởng Du lịch thế giới chọn làm nơi trao giải

World Travel Awards chọn TP.HCM là địa điểm tổ chức Lễ trao giải thưởng khu vực châu Á và châu Đại Dương năm 2022.

The Bubble Tea Factory: Bảo tàng trà sữa độc nhất vô nhị của đảo quốc Singapore

The Bubble Tea Factory: Bảo tàng trà sữa độc nhất vô nhị của đảo quốc Singapore

Đảo quốc sư tử Singapore hiện đang thu hút với địa điểm dành cho các tín đồ của trà sữa và những viên trân châu ngọt ngào, cũng như những ai ưa khám phá. Đó là bảo tàng trà sữa trân châu đầu tiên tại Đông Nam Á

Cầu cảng đẹp như Hawai ở Hải Tiến khiến giới trẻ mê mệt, đã đến là phải check-in

Cầu cảng đẹp như Hawai ở Hải Tiến khiến giới trẻ mê mệt, đã đến là phải check-in

Với vẻ đẹp hoang sơ của biển cùng kiến trúc độc đáo, cầu cảng Hải Tiến thuộc Khu du lịch Hải Tiến (Hoằng Hóa) hiện đang là điểm check-in khiến giới trẻ mê mệt.

Lái xe ô tô du Xuân và những lưu ý không thể bỏ qua

Lái xe ô tô du Xuân và những lưu ý không thể bỏ qua

Những chuyến du xuân vui và hoàn hảo ai cũng mong muốn, tuy nhiên nó sẽ mất hứng và không trọn vẹn khi gặp những phiền toái đột xuất xảy ra trên đường.

Những lễ hội khó lòng bỏ qua đầu Xuân Kỷ Hợi

Những lễ hội khó lòng bỏ qua đầu Xuân Kỷ Hợi

Đến hẹn lại lên. Tháng Giêng âm lịch hàng năm là tháng của rất, rất nhiều các lễ hội ở Việt Nam trong đó có những lễ hội đáng chú ý, thu hút mối quan tâm của đông đảo dân chúng cũng như du khách gần xa.

Những địa danh Tây Bắc nhất định phải phượt đầu năm

Những địa danh Tây Bắc nhất định phải phượt đầu năm

Từ nhiều năm nay, với đặc thù về cảnh quan trong dịp Tết, Tây Bắc luôn là điểm hẹn lý tưởng để các phượt thủ tìm đến

Đến Chiang Mai, trải nghiệm một Thái Lan thật khác

Đến Chiang Mai, trải nghiệm một Thái Lan thật khác

Đến Thái Lan, nếu đã quá quen với Bangkok và Pattaya náo nhiệt phố thị, Phuket với những bãi biển cát trắng trải dài, thì Chiang Mai sẽ cho du khách một trải nghiệm khác biệt.