Có những vùng đất không chỉ hiện diện bằng hình hài của sông nước, cây cỏ hay những con đường dẫn lối khách phương xa, mà còn tồn tại bằng ký ức, bằng lịch sử và bằng những lớp trầm tích văn hóa lắng sâu theo năm tháng. Xẻo Quýt nay thuộc ấp 4, xã Mỹ Hiệp, nằm giữa vùng đất Sen Hồng tỉnh Đồng Tháp vẫn còn vẻ đẹp nguyên sơ, là một nơi như thế.

Mỗi mùa nước nổi trở về, khi những cơn mưa đầu mùa bắt đầu tưới mát cánh đồng và những con rạch nhỏ dần đầy nước, Xẻo Quýt lại khoác lên mình vẻ đẹp nguyên sơ, bình yên đến nao lòng. Trong màu xanh bạt ngàn của rừng tràm, trong tiếng chim gọi bạn giữa không gian mênh mang, người ta như được trở về với một Đồng Tháp Mười thuở ban đầu – hoang sơ, mộc mạc nhưng giàu sức sống.

Giữ nếp sống gắn bó với thiên nhiên

Con đường dẫn vào Xẻo Quýt những ngày mùa mưa như mở ra một thế giới khác. Cái nắng gay gắt của miền Tây dường như dịu lại dưới những tán tràm xanh ngút mắt. Hương đất ẩm sau cơn mưa hòa quyện cùng mùi lá tràm thoang thoảng trong gió tạo nên cảm giác dễ chịu mà hiếm nơi nào có được.

Rừng tràm rộng khoảng 50 héc-ta, trong đó có hơn 20 héc-ta rừng nguyên sinh, hiện lên như một bức tranh thiên nhiên còn lưu giữ gần như nguyên vẹn diện mạo của vùng Đồng Tháp Mười xưa. Những thân tràm cao vút vươn lên trời xanh, soi bóng xuống mặt nước phẳng lặng. Dây leo quấn quanh các gốc cây tạo thành những mái vòm tự nhiên kỳ thú, đan xen cùng vô số loài thực vật thủy sinh đang vươn mình sinh trưởng.

Ngồi trên chiếc xuồng ba lá nhỏ bé, du khách lặng lẽ xuôi theo những con rạch ngoằn ngoèo dưới tán rừng. Mái chèo khua nhẹ làm mặt nước rung lên những vòng tròn lăn tăn rồi nhanh chóng trở về vẻ tĩnh lặng vốn có. Có những đoạn kênh hẹp đến mức những nhánh tràm hai bên gần như chạm vào nhau, tạo thành đường hầm xanh mát phủ kín phía trên đầu.

Ánh nắng len qua kẽ lá, rơi xuống mặt nước thành những mảng sáng tối đan xen như những nét cọ mềm mại của thiên nhiên. Tiếng chim ríu ran trên cao, tiếng gió luồn qua rừng cây và tiếng mái chèo khẽ chạm mặt nước hòa quyện thành một bản nhạc đồng quê thanh bình.

Ít nơi nào còn giữ được vẻ đẹp nguyên sơ của hệ sinh thái đất ngập nước như Xẻo Quýt. Nơi đây hiện có hơn 170 loài thực vật và gần 200 loài động vật sinh sống. Những cánh chim tự do chao lượn trên nền trời, những đàn cá bơi lội dưới làn nước trong, những thảm thực vật xanh tốt trải dài theo các con rạch nhỏ đã tạo nên một thế giới sinh học phong phú và sống động.

Đi giữa khu rừng tràm, người ta có cảm giác như đang bước vào một bảo tàng thiên nhiên khổng lồ. Mỗi thân cây, mỗi con nước, mỗi âm thanh vang lên từ cánh rừng đều kể một câu chuyện riêng về sự trù phú của vùng đất ngập nước miền Tây Nam Bộ.

Nhưng điều làm nên sức hấp dẫn của Xẻo Quýt không chỉ nằm ở thiên nhiên. Ở đó còn có bóng dáng của đời sống văn hóa Nam Bộ hiện diện trong từng chi tiết nhỏ. Chiếc cầu khỉ bắc ngang con mương hẹp. Những căn chòi lá đơn sơ nép mình bên mé rừng. Chiếc khăn rằn quen thuộc trên vai người chèo xuồng. Những câu hò, điệu lý vang lên trong những buổi sinh hoạt cộng đồng. Tất cả tạo nên một không gian đậm chất miền Tây mà bất cứ ai đặt chân đến cũng cảm nhận được sự gần gũi và chân tình.

Người dân nơi đây vẫn giữ nếp sống gắn bó với thiên nhiên như cha ông bao đời trước. Họ biết tận dụng những sản vật của vùng đất ngập nước để làm nên các sản phẩm thủ công từ cây lục bình, biết gìn giữ những món ăn dân dã mang hương vị đồng quê và biết trân trọng từng giá trị văn hóa truyền thống đã nuôi dưỡng tâm hồn bao thế hệ.

Có lẽ vì vậy mà Xẻo Quýt không chỉ là điểm đến để ngắm cảnh, mà còn là nơi để cảm nhận một phần tâm hồn của Đồng Tháp Mười.

Tìm về ký ức hào hùng

Ẩn sau vẻ đẹp bình yên của rừng tràm là những câu chuyện lịch sử đã đi cùng năm tháng.

Từ năm 1960 đến năm 1975, Xẻo Quýt từng là căn cứ của Tỉnh ủy Kiến Phong, sau này là  Đồng Tháp. Trong những năm tháng kháng chiến chống Mỹ cứu nước, địa hình rừng tràm rậm rạp cùng hệ thống kênh rạch chằng chịt đã trở thành tấm lá chắn tự nhiên bảo vệ cán bộ cách mạng và các hoạt động kháng chiến.

Hôm nay, khi bước chân dưới những tán tràm xanh mướt, ít ai hình dung được nơi đây từng là vùng căn cứ bí mật giữa bom đạn chiến tranh. Nhưng những dấu tích còn lại vẫn âm thầm kể lại câu chuyện về một thời kỳ oanh liệt.

Những hầm bí mật hình chữ L, hầm tránh bom chữ A, công sự chiến đấu hình chữ Z, khu hội họp, nhà tập thể hay những chòi canh được phục dựng vẫn hiện diện giữa khu rừng. Dù giản dị và khiêm nhường, chúng lại chứa đựng sức mạnh tinh thần vô cùng lớn lao.

Mỗi dấu tích là một trang sử sống động. Mỗi con rạch len lỏi giữa rừng tràm như vẫn còn vang vọng tiếng chèo xuồng của những người chiến sĩ năm nào.

Năm 1992, Xẻo Quýt được công nhận là Di tích lịch sử quốc gia. Từ một căn cứ cách mạng năm xưa, nơi đây từng bước trở thành điểm du lịch về nguồn, kết hợp du lịch sinh thái nổi tiếng của Đồng Tháp.

Du khách đến Xẻo Quýt hôm nay không chỉ để tham quan mà còn để trải nghiệm. Họ có thể tự tay đan những sản phẩm thủ công từ lục bình, tham gia các trò chơi dân gian, nghe đờn ca tài tử, thưởng thức những món ăn dân dã như cá lóc nướng trui, canh chua cá lóc, cơm chiên sen hay cơm gạo huyết rồng đậm đà hương vị miền Tây....

Những trải nghiệm ấy khiến chuyến đi trở nên trọn vẹn hơn, giúp mỗi người hiểu rằng giá trị của một vùng đất không chỉ nằm ở cảnh đẹp mà còn ở những câu chuyện, những con người và những ký ức được gìn giữ qua thời gian.

                                                                            ***

Chiều xuống, mặt trời dần khuất sau những tán tràm. Ánh hoàng hôn nhuộm vàng mặt nước, phản chiếu lung linh giữa không gian xanh mát. Từng đàn chim gọi nhau trở về tổ. Dòng kênh lặng lẽ trôi mang theo sắc màu cuối ngày.

Trong khoảnh khắc ấy, Xẻo Quýt hiện lên như một bức tranh hài hòa giữa thiên nhiên, lịch sử và văn hóa. Một khu rừng tràm bình dị nhưng chứa đựng cả hồn cốt của Đồng Tháp Mười.

Bởi thế, với những ai muốn hiểu sâu hơn về Đồng Tháp Mười, muốn lắng nghe câu chuyện của đất và người nơi đây, Xẻo Quýt không chỉ là một điểm đến. Đó còn là một cuộc trở về – trở về với ký ức, với cội nguồn và với vẻ đẹp nguyên sơ vẫn đang được gìn giữ vẹn nguyên giữa dòng chảy thời gian.