Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Lạng Sơn có diện tích hơn 4.800 km², sở hữu nhiều hang động giá trị về địa chất, lưu giữ dấu tích người tiền sử. Đây được xem là "kho báu" để Lạng Sơn khai thác, phát triển du lịch thám hiểm hang động, thu hút du khách, nâng cao đời sống người dân.

 Đánh thức tiềm năng

Qua khảo sát sơ bộ, tại Lạng Sơn có khoảng 200 hang động, bao gồm 51 hang động nằm trong danh mục các điểm di sản địa chất cần quản lý, bảo vệ trong khu vực Công viên địa chất Lạng Sơn. Các yếu tố về địa hình, địa mạo, địa chất tự nhiên của hệ thống hang động này mang đến triển vọng lớn để phát triển nhiều loại hình du lịch thám hiểm hang động, leo núi thể thao, đi bộ đường dài, vượt thác, khám phá hố sụt. Hiện một số hang động trên địa bàn tỉnh như động Tam Thanh, Nhị Thanh, hang Keng Tao… đã được đầu tư, thu hút lượng lớn khách tham quan, trải nghiệm.

Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lạng Sơn Lê Hải Yến đánh giá, du lịch khám phá hang động là loại hình du lịch mới được thử nghiệm ở một số nơi có điều kiện. Thực tế cho thấy, loại hình này khá hấp dẫn du khách đến từ châu Âu, châu Mỹ, châu Úc... và được nhiều nước khuyến khích phát triển vì sự thân thiện với môi trường và hiệu quả kinh tế mang lại.

Hiện chính quyền địa phương, cơ quan chuyên môn đang triển khai đồng bộ các biện pháp quản lý, bảo vệ hang động; xây dựng bộ quy tắc ứng xử trong hang động, yêu cầu du khách không xâm hại di sản, bảo vệ môi trường hang động. Đồng thời, phối hợp với các tổ chức, hiệp hội du lịch thám hiểm trong và ngoài nước tổ chức khảo sát, kiểm kê, đánh giá, lập hồ sơ hang động, tiến tới cắm mốc, khoanh vùng bảo vệ từng hang động, di sản thiên nhiên.

Ông Khổng Hồng Minh, Phó Chủ tịch UBND xã Hữu Liên cho biết, xã có hệ thống hang động phong phú với 9 hang được định hướng phục vụ phát triển du lịch gồm: Hang Ốc, Hang Trục Dùng, Hang Diêm, Hang Cầm Thắng, Hang Xa Vẽ, Hang Đồng Hang, Hang Tượng, Hang Soong Boong, Hang Rắn; trong đó Hang Rắn (thôn Đồng Tiến) là địa điểm mới được khảo sát, hứa hẹn mang đến những trải nghiệm thám hiểm nguyên sơ cho du khách.

Chính quyền xã Hữu Liên đang phối hợp với cơ quan liên quan rà soát, xác định tên gọi, loại hình, quy mô và các hiện vật bên trong hang động nhằm xây dựng cơ sở dữ liệu khoa học để quản lý hiệu quả hơn. Xã tiến hành lập hồ sơ khoa học trình UBND tỉnh phê duyệt danh mục kiểm kê, tạo tiền đề cho việc xếp hạng di tích cấp tỉnh hoặc cấp quốc gia đối với các hang động đủ tiêu chí.

Người dân địa phương tại khu vực có hang động đóng vai trò là những "người gác đền" trực tiếp, bảo vệ các cổ vật, hiện vật và cấu trúc tự nhiên của hang động; tham gia vào các hoạt động du lịch cộng đồng, hỗ trợ dẫn đoàn, hướng dẫn kỹ năng thám hiểm an toàn, giám sát các hoạt động xâm hại đến di tích. Việc phát triển du lịch thám hiểm hang động tại Hữu Liên đang ở bước đầu của lộ trình chuyên nghiệp hóa, lấy công tác kiểm kê và bảo vệ làm nền tảng cốt lõi để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho du khách và sự bền vững của môi trường tự nhiên...

 Đẩy mạnh hợp tác quốc tế

Dù khai thác chưa lâu nhưng sản phẩm du lịch thám hiểm hang động xứ Lạng đang dần tạo được sức hút đối với nhiều du khách trong và ngoài nước. Để khai thác tiềm năng du lịch hang động, những năm qua, các cấp, ngành của tỉnh đã đưa một số điểm hang động vào đề án phát triển du lịch của tỉnh. Ngay sau khi Công viên địa chất Lạng Sơn được công nhận là Công viên địa chất toàn cầu, các cơ quan, đơn vị liên quan đã đẩy mạnh các hoạt động hợp tác quốc tế trong phát triển du lịch thám hiểm hang động.

Bà Phạm Thị Hương, Trưởng phòng Quản lý Công viên địa chất Lạng Sơn, Trung tâm Xúc tiến Đầu tư, Thương mại và Du lịch tỉnh khẳng định, phát triển du lịch địa chất - trọng tâm là các sản phẩm thám hiểm hang động là xu hướng mới, phù hợp với tiềm năng, tạo sự kết nối chặt chẽ giữa các lĩnh vực văn hóa, giáo dục, giao thông, nông nghiệp và môi trường.

Để khai thác bền vững, tỉnh thực hiện theo lộ trình từ khảo sát khoa học, lập bản đồ địa hình đến đảm bảo các tiêu chuẩn quốc tế về an toàn mạo hiểm. Quan điểm xuyên suốt là phát triển phải gắn với bảo tồn, tuyệt đối không xâm phạm các di chỉ khảo cổ và hệ thống thạch nhũ tự nhiên. Bên cạnh việc hợp tác với các tổ chức quốc tế để chuẩn hóa quy trình, Lạng Sơn đặc biệt chú trọng tuyên truyền, nâng cao nhận thức cho cộng đồng bởi việc ngăn chặn tác động tiêu cực từ con người vào môi trường hang động chính là yếu tố then chốt để bảo vệ giá trị di sản lâu dài.

Từ năm 2024 đến nay, Trung tâm Xúc tiến Đầu tư, Thương mại và Du lịch tỉnh đã làm việc với Hiệp hội Doanh nghiệp Australia tại Việt Nam nhằm xúc tiến các hoạt động hợp tác về thương mại, đầu tư và du lịch; gặp gỡ và làm việc với các thành viên của Hiệp hội Hang động quốc gia Hoa Kỳ, Hiệp hội Hang động quốc gia Pháp và Công ty Việt Nam Expeditions về việc thúc đẩy hợp tác phát triển du lịch thám hiểm hang động tại Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Lạng Sơn. Các đối tác quốc tế cam kết hỗ trợ tỉnh trong việc xây dựng sản phẩm du lịch độc đáo.

Thời gian qua, Trung tâm Xúc tiến Đầu tư, Thương mại và Du lịch tỉnh phối hợp với các đơn vị tổ chức gần 30 cuộc khảo sát, qua đó đã hình thành các sản phẩm du lịch mới, trong đó có sản phẩm du lịch hang động. Một trong những cột mốc quan trọng là việc công bố bản đồ hang Khuôn Bồng (xã Vũ Lễ) và hang Ngườm Moóc (xã Bình Gia) tại chương trình xúc tiến hợp tác diễn ra cuối năm 2025 tại Hà Nội. Việc chuẩn hóa dữ liệu khoa học qua bản đồ chi tiết không chỉ phục vụ bảo tồn mà còn là "kim chỉ nam" để thiết kế các sản phẩm du lịch mạo hiểm chuyên nghiệp theo tiêu chuẩn quốc tế.

Ông Phạm Văn Mạnh, Giám đốc Công ty Việt Nam Expeditions thông tin, từ đầu năm 2025, công ty đã triển khai hợp tác sâu rộng với Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Lạng Sơn. Tháng 6/2025, hai bên ký kết biên bản đối tác chiến lược nhằm phát triển các sản phẩm du lịch trải nghiệm mạo hiểm gắn với bảo tồn địa chất và thúc đẩy kinh tế bản địa. Công ty Việt Nam Expeditions cũng đã đặt văn phòng điều hành tại xã Hữu Liên, đánh dấu bước phát triển quan trọng trong việc xây dựng hệ thống tour du lịch chuyên biệt. Hiện tour leo núi - abseiling cổng trời Yên Sơn trở thành sản phẩm nổi bật, thu hút đông đảo giới trẻ nhờ cảnh quan ngoạn mục và trải nghiệm mạo hiểm hang động mang tính địa chất đặc trưng. Thống kê sơ bộ cho thấy, từ khi khai thác các tour du lịch trong vùng Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Lạng Sơn, công ty đã đón hơn 1.000 lượt du khách tham gia các hoạt động trải nghiệm. Đây là tín hiệu tích cực cho thấy tiềm năng lớn của du lịch mạo hiểm tại Lạng Sơn...

Song song với các hoạt động khai thác, công tác bảo tồn và quảng bá hình ảnh di sản ra thế giới cũng được tỉnh đặc biệt chú trọng. Từ tháng 6/2025, Trung tâm Xúc tiến Đầu tư, Thương mại và Du lịch tỉnh và Hiệp hội Hang động quốc gia Hoa Kỳ đã ký kết biên bản ghi nhớ hợp tác. Sau ký kết, hiệp hội đã triển khai quảng bá các giá trị, tuyến điểm du lịch; tư vấn chính sách, kế hoạch hành động; hỗ trợ lập bản đồ và giới thiệu các nhà thám hiểm Hoa Kỳ đến với xứ Lạng.

Anh Carson, thành viên Hiệp hội Hang động quốc gia Hoa Kỳ chia sẻ: "Qua khảo sát thực tế tại Hang Ốc, Hang Nước (xã Hữu Liên), chúng tôi thấy hệ thống hang động ở đây sở hữu giá trị địa mạo rất lớn và còn nguyên sơ. Tuy nhiên, chính quyền cần chú trọng nâng cao nhận thức cho người dân về việc bảo vệ hệ thống thạch nhũ và môi trường hang động".

Từ đầu năm 2026, Trung tâm Xúc tiến Đầu tư, Thương mại và Du lịch tỉnh đã làm việc với nhiều đoàn chuyên gia uy tín từ Hiệp hội Hang động quốc gia Hoa Kỳ, Phân hội Hang động học PDS Velebit (Croatia), Câu lạc bộ Hang động SPEKUL (Vương quốc Bỉ) và Câu lạc bộ Hang động Đại học Đông Quan (Hàn Quốc) để triển khai các nội dung hợp tác với mục tiêu đưa du lịch thám hiểm hang động trở thành sản phẩm đặc trưng của xứ Lạng.

Thời gian tới, cấp ủy, chính quyền địa phương và cơ quan chuyên môn của tỉnh nghiên cứu, hoàn thiện hạ tầng, đảm bảo an toàn tại Hang Vượn (xã Vạn Linh), Hang Nước (xã Hữu Liên), Hang Ngườm Moóc (xã Bình Gia); chỉnh trang, nâng cấp điểm di chỉ khảo cổ Mai Pha; lắp đặt biển báo mực nước tại hang Keng Tao, cảnh báo nguy cơ đá rơi tại hang Thẩm Khuyên - Thẩm Hai... để đảm bảo an toàn cho du khách.

Với lộ trình đầu tư bài bản, các sản phẩm du lịch thám hiểm hang động trong vùng Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Lạng Sơn đang từng bước được định hình, hứa hẹn tạo nên dấu ấn riêng cho du lịch xứ Lạng trên bản đồ du lịch quốc tế./.