Núi Sam có tên khác Vĩnh Tế Sơn (do vua Minh Mạng đặt để ghi công cho Thoại Ngọc Hầu trong việc hoàn thành kênh Vĩnh Tế), hay Ngọc Lãnh Sơn (con sam biển) cao 284m, chu vi 5.200m thuộc phường Vĩnh Tế, tỉnh An Giang. 

Quanh núi Sam có hơn 200 đền, chùa, miếu, am, trong đó nổi tiếng nhất là Miếu Bà chúa Xứ, Chùa Tây An, lăng Thoại Ngọc Hầu, Chùa Hang (còn gọi Chùa Phước Điền) là những hạng mục trong Khu di tích lịch sử - Văn hoá núi Sam đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Việt Nam công nhận là di tích cấp Quốc gia.

Ngày 19/3/2025 núi Sam đã chứng kiến sự kiện đặc biệt khi UBND tỉnh An Giang tổ chức Lễ đón bằng của UNESCO ghi danh “Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam” là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại. Đây không chỉ là niềm tự hào đối với người dân An Giang mà còn là niềm vui chung của cả nước. 

Trước đó, tại Kỳ họp 19 Ủy ban liên Chính phủ Công ước 2003 về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể, Lễ hội vía Bà Chúa Xứ núi Sam được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Ngày 4/12/2024, Hội nghị lần thứ 19 của Ủy ban Liên Chính phủ Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên Hợp quốc (UNESCO) về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể đã chính thức ra Nghị quyết ghi danh "Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam" vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Miếu Bà Chúa Xứ không chỉ là nơi để người dân cầu nguyện, xin lộc mà còn là nơi lưu giữ những giá trị văn hóa, lịch sử đặc sắc. Đặc biệt, sự linh thiêng của Miếu Bà đã được truyền tụng qua nhiều thế hệ, khiến nơi đây trở thành một điểm đến không thể bỏ qua đối với bất kỳ ai muốn tìm hiểu về văn hóa tâm linh của vùng đất An Giang.

Chuyện kể rằng, tượng Bà Chúa Xứ là một pho tượng cổ, được người dân phát hiện trong rừng sâu trên Núi Sam. Tượng được cho là rất nặng, không thể di chuyển được. Chỉ khi một cô gái đồng trinh đứng ra thực hiện nghi lễ "thỉnh Bà", tượng mới có thể được đưa xuống núi một cách suôn sẻ. Sau khi tượng Bà được đưa xuống núi, người dân đã xây dựng một ngôi miếu nhỏ để thờ cúng. Từ đó, Miếu Bà Chúa Xứ trở thành nơi linh thiêng, thu hút đông đảo người dân đến cầu nguyện và xin lộc. Người dân tin rằng Bà Chúa Xứ là vị thần bảo hộ, mang lại sự bình an, mưa thuận gió hòa và mùa màng bội thu cho vùng đất này. Miếu Bà Chúa Xứ là một công trình kiến trúc độc đáo, kết hợp hài hòa giữa phong cách kiến trúc cổ Việt Nam và kiến trúc Khmer. Được xây dựng dưới chân Núi Sam, ngôi miếu nổi bật với vẻ đẹp uy nghiêm, trang trọng nhưng vẫn hòa quyện với cảnh quan thiên nhiên xung quanh. Miếu Bà mang đậm dấu ấn của kiến trúc truyền thống Việt Nam với mái ngói cong vút, các cột trụ chắc chắn và những họa tiết trang trí tinh xảo. Đồng thời, các yếu tố kiến trúc Khmer cũng được lồng ghép khéo léo, tạo nên sự giao thoa văn hóa đặc sắc.

Phường Vĩnh Tế được hình thành trên cơ sở hợp nhất 3 đơn vị gồm: Phường Núi Sam, xã Vĩnh Tế và xã Vĩnh Châu của TP Châu Đốc (cũ). Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam góp phần thu hút và giữ chân du khách. Trong 5 năm qua 2020 - 2025, hàng năm có hơn 5 triệu lượt du khách đến tham quan, chiêm bái, đạt 116%. Dự kiến tổng lượt du khách tham quan trên địa bàn phường giai đoạn 2026 - 2030 đạt 26 triệu lượt.

Ông Trang Công Cường - Bí thư Đảng ủy phường Vĩnh Tế cho biết: phấn đấu trong nhiệm kỳ 2026 - 2030 đầu tư xây dựng hoàn thành một số công trình trọng điểm, như: Công viên văn hóa núi Sam (trong đó có tượng Phật cao 81m); đường vòng Công viên văn hóa núi Sam; nâng cấp, xây mới đường nội ô, đường kết nối điểm đầu cao tốc Châu Đốc - Cần Thơ - Sóc Trăng đến Cửa khẩu Tịnh Biên, Khánh Bình (đoạn qua địa bàn phường), trung tâm hành chính của phường.

Cũng theo ông Trang Công Cường: Đảng bộ phường sẽ quan tâm bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa, lịch sử, trọng tâm là Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam, các công trình, địa điểm văn hóa, tôn giáo đặc sắc, gắn với phát triển du lịch văn hóa, tâm linh, tạo bản sắc riêng cho đô thị Vĩnh Tế; xây dựng văn hóa du lịch, cùng tỉnh thực hiện các cam kết với UNESCO về phát huy, trao truyền các giá trị của Lễ hội Vía Bà.

Theo đó, phường Vĩnh Tế tập trung sắp xếp, điều chỉnh và quản lý hiệu quả không gian dân cư, ưu tiên sắp xếp lại nhà ở khu vực ven kênh, dân cư xung quanh khu vực miếu Bà Chúa Xứ núi Sam đảm bảo an toàn, phù hợp quy hoạch, đồng thời tạo dư địa phát triển không gian đô thị và các dự án di sản, du lịch sinh thái, văn hóa. Phấn đấu trong nhiệm kỳ mới hoàn thành ít nhất 1 khu tái định cư kiểu mẫu, thích ứng với biến đổi khí hậu, phù hợp với đặc điểm tự nhiên của địa phương.

Lăng Thoại Ngọc Hầu, Chùa Tây An và Chùa Hang (còn gọi Chùa Phước Điền) là những hạng mục đã được nhà nước công nhận là Di tích Lịch sử cấp Quốc gia.

Đặc biệt, địa phương tập trung phát triển kinh tế theo hướng du lịch, thương mại, dịch vụ, nông nghiệp đô thị. Du lịch tâm linh được chọn là chủ đạo, nghiên cứu phát triển về du lịch cộng đồng, khai thác hiệu quả tiềm năng du lịch biên giới, thương mại điện tử và nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao. Tăng cường công tác mời gọi đầu tư trên tất cả lĩnh vực về du lịch, đô thị, thương mại, dịch vụ, nông nghiệp, cụm công nghiệp… Phấn đấu đến năm 2030 mời gọi đầu tư được ít nhất 1 dự án, quy mô vốn đầu tư hơn 100 tỷ đồng. Tập trung xây dựng môi trường du lịch trên địa bàn phường Vĩnh Tế văn minh, văn hóa, thân thiện, an toàn… nhằm phát triển du lịch bền vững.