Từ những cánh đồng, đầm sen và bản Mường ven núi, Mường Cốc đang được xây dựng thành một sản phẩm du lịch cộng đồng mới của Hà Nội. Điều doanh nghiệp nhìn thấy ở đây không phải một thắng cảnh độc nhất vô nhị, mà là khả năng kết nối cảnh quan, văn hóa và cộng đồng thành một trải nghiệm hoàn chỉnh - những yếu tố đủ khác biệt để thu hút du khách, đủ bài bản để có thể đưa ra thị trường.

Không cần một kỳ quan, chỉ cần một giá trị không thể sao chép

Đối với nhiều doanh nghiệp lữ hành, việc lựa chọn một điểm đến mới luôn bắt đầu bằng câu hỏi: nơi đó có gì mà những nơi khác không có?

Với Mường Cốc, câu trả lời của anh Nguyễn Thành Luân - người trực tiếp tham gia khảo sát và xây dựng sản phẩm lại đi theo hướng ngược lại.

Anh Luân cho biết Mường Cốc không sở hữu một kỳ quan thiên nhiên mà cả nước chỉ có một. "Cảnh quan đẹp không phải điều hiếm gặp; văn hóa Mường cũng hiện diện ở nhiều địa phương khác. Nhưng điều tạo nên sức cạnh tranh của Mường Cốc là ba giá trị cùng tồn tại và bổ trợ cho nhau" - anh nói.

Trước hết là cảnh quan. Mường Cốc không phải vùng núi cao phải chinh phục, cũng không phải điểm đến cách xa đô thị. Chỉ hơn một giờ di chuyển từ trung tâm Hà Nội, Mường Cốc mở ra một không gian có ruộng lúa, núi đá vôi, hồ nước, đầm sen và những bản làng còn giữ được nhịp sống yên bình. Khoảng cách ấy giúp điểm đến phù hợp với nhiều nhóm khách, từ gia đình có trẻ nhỏ, người lớn tuổi, học sinh đến khách quốc tế muốn trải nghiệm trong ngày.

Giá trị thứ hai nằm ở con người và đời sống cộng đồng. Ở đây, điều du khách tìm thấy ở Mường Cốc không phải những màn trình diễn được dàn dựng, mà là cơ hội bước vào đời sống thường ngày của người dân. Họ có thể cấy lúa, hái sen, dùng bữa trong mâm cơm lá của người Mường, nghe tiếng cồng chiêng hay trò chuyện với chính những người đang gìn giữ phong tục của bản làng.

"Khách không đến để xem người dân diễn mà họ được sống cùng người dân. Chính con người thật và nếp sống thật mới là điều khiến du khách nhớ lâu hơn cả cảnh đẹp" - anh Luân nói.

Nếu hai yếu tố đầu tạo nên sức hấp dẫn của điểm đến, thì yếu tố thứ ba lại quyết định khả năng đưa sản phẩm ra thị trường: một quy trình tổ chức đủ bài bản để doanh nghiệp lữ hành có thể khai thác ngay.

Trong quá trình xây dựng sản phẩm, nhóm thực hiện phối hợp với chính quyền địa phương và ngành du lịch tổ chức khảo sát, chuẩn hóa tuyến trải nghiệm, đào tạo người dân, thành lập các tổ điều phối, xây dựng hệ thống dữ liệu số, bản đồ du lịch và quy trình phục vụ. Mỗi tuyến đều được xác định rõ lịch trình, giá dịch vụ và phương thức vận hành, giúp doanh nghiệp có thể kết nối ngay khi đưa khách đến.

Đây cũng là định hướng mà Sở Du lịch Hà Nội theo đuổi khi phát triển Mường Cốc thành điểm du lịch cộng đồng: không chỉ tạo thêm một điểm đến mới, mà hình thành một mô hình phát triển dựa trên cộng đồng, nơi người dân là chủ thể, doanh nghiệp là cầu nối thị trường và chính quyền giữ vai trò kiến tạo, hỗ trợ về cơ chế, hạ tầng và đào tạo.

Theo anh Luân, ba yếu tố: cảnh quan đủ gần để tiếp cận, văn hóa đủ sâu để lưu giữ cảm xúc và cách làm đủ chuẩn để doanh nghiệp yên tâm khai thác mới là lợi thế cạnh tranh khó sao chép của Mường Cốc. Như vậy, Mường Cốc không phải một kỳ quan, mà là một hệ sinh thái trải nghiệm được xây dựng trên chính đời sống thật của bản Mường.

Xây sản phẩm cùng người dân, không xây người dân theo sản phẩm

Nếu ba giá trị hội tụ vừa nêu trên là lý do để doanh nghiệp lựa chọn Mường Cốc, thì cách tạo ra những sản phẩm ấy mới là điều anh Nguyễn Thành Luân cho rằng quyết định sự bền vững của điểm đến.

Trong quá trình xây dựng, nhóm thực hiện không bắt đầu từ việc thiết kế tour, mà bắt đầu bằng việc đi cùng người dân, tìm hiểu nhịp sống, mùa vụ, tập quán và những giá trị mà cộng đồng muốn gìn giữ. Chỉ khi hiểu được đời sống ấy, các trải nghiệm mới được lựa chọn và sắp xếp thành sản phẩm.

Một trong những trải nghiệm được đánh giá có khả năng giữ chân du khách tốt nhất là chương trình Một ngày làm người Mường.

Chương trình thiết kế để du khách không chỉ tham quan mà trực tiếp tham gia vào công việc thường ngày của người dân: mặc trang phục của người Mường, học dệt, cắt cỏ, hái rau, xuống đầm hái sen, làm trà sen, đồ xôi, bắt cá hay cùng chuẩn bị bữa cơm...

Anh Luân cho rằng điều khách nhớ đến chương trình này không phải số lượng hoạt động, mà là cảm giác được sống trong một ngày bình thường của người Mường.

"Khách quốc tế nói với chúng tôi rằng điều họ thích nhất không phải chỉ là cảnh đẹp. Họ được thấy người dân sống như thế nào và được sống trong cuộc sống ấy. Nhiều người còn tiếc vì một ngày là quá ngắn".

Du khách nước ngoài trải nghiệm trong tour "Một ngày làm người Mường" như hái ngô, cho vịt ăn, thu hoạch cây trái theo mùa

Bên cạnh đó, các cung xe đạp được thiết kế theo hướng du lịch xanh cũng trở thành sản phẩm nổi bật. Thay vì những cung đường thử thách, hành trình đưa du khách đi qua đường làng, ven hồ, ruộng lúa, đầm sen và chân núi đá vôi, phù hợp với cả gia đình, học sinh và khách quốc tế.

Trải nghiệm đạp xe dành cho du khách tại Mường Cốc

Điểm khác biệt là mỗi hành trình đều gắn với một hành động xanh: trồng cây, nhặt rác, hạn chế sử dụng nhựa dùng một lần hoặc tiếp nước tại các trạm miễn phí thay vì mua chai nước mới.

"Khách châu Âu đặc biệt quan tâm đến những chi tiết như vậy. Đó không chỉ là trải nghiệm mà còn là cam kết của điểm đến với du lịch xanh và Net Zero" - đơn vị thiết kế trải nghiệm cho hay.

Nhưng điều khiến những người tạo ra sản phẩm du lịch cộng đồng tại Mường Cốc tâm đắc nhất lại không phải những gì được bổ sung vào sản phẩm, mà là những điều nhóm thực hiện chủ động từ chối.

Ban đầu, nhóm từng nghĩ đến việc đưa Mo Mường thành một tiết mục biểu diễn phục vụ khách nhưng sau nhiều cuộc trao đổi với các nghệ nhân và cộng đồng, ý tưởng ấy được loại bỏ.

"Mo Mường là đời sống tâm linh của người Mường, không phải một tiết mục để biểu diễn. Chúng tôi chỉ kể câu chuyện về Mo Mường và để du khách tiếp cận trong đúng không gian văn hóa của nó" - đại diện nhóm xây dựng sản phẩm lý giải.

Một điều chỉnh khác cũng xuất phát từ chính đời sống của người dân. Đó là những lịch trình dày đặc với nhiều hoạt động ban đầu nhanh chóng được thay đổi để phù hợp với mùa vụ.

"Không thể bắt người dân bỏ ruộng để chạy theo khách. Du lịch phải đi theo nhịp sống của cộng đồng, chứ không phải bắt cộng đồng thay đổi để phục vụ du lịch" - đây cũng là nguyên tắc xuyên suốt của quá trình xây dựng sản phẩm vì khi người dân cảm thấy thoải mái và tự hào về chính cuộc sống của mình, những trải nghiệm dành cho du khách mới giữ được sự tự nhiên và sức hấp dẫn lâu dài.

Không chỉ tạo thêm một điểm đến, mà tạo ra một cách làm

Nhìn từ góc độ doanh nghiệp, điều Mường Cốc đang xây dựng không chỉ là những tuyến trải nghiệm hay một sản phẩm mới để đưa lên catalogue của các công ty lữ hành.

Điều đáng chú ý hơn là cách một vùng quê được tổ chức lại thành sản phẩm du lịch mà vẫn giữ được nhịp sống vốn có của cộng đồng. Thay vì đưa người dân vào phục vụ một kịch bản du lịch được thiết kế sẵn, quá trình xây dựng sản phẩm bắt đầu từ chính những gì người dân đang làm, rồi chuẩn hóa thành trải nghiệm để thị trường có thể tiếp cận.

Đó cũng là định hướng mà Sở Du lịch Hà Nội lựa chọn khi phát triển Mường Cốc thành điểm du lịch cộng đồng: phát huy giá trị văn hóa bản địa, nâng cao năng lực cho cộng đồng, chuẩn hóa dịch vụ và kết nối doanh nghiệp lữ hành để hình thành chuỗi sản phẩm có khả năng khai thác lâu dài.

Con đường ấy chắc chắn còn nhiều việc phải làm. Hạ tầng cần tiếp tục được đầu tư, người dân cần thêm thời gian để tích lũy kỹ năng, doanh nghiệp cần mở rộng thị trường và xây dựng dòng khách ổn định. Nhưng theo anh Nguyễn Thành Luân, những nền móng quan trọng nhất đã bắt đầu được hình thành: cộng đồng đồng thuận, sản phẩm được chuẩn hóa và các giá trị cốt lõi được xác định ngay từ đầu.

Có lẽ, đó cũng là điều quyết định sức sống của một sản phẩm du lịch cộng đồng.

Không phải tạo ra một bản Mường mới để phục vụ du lịch, mà để du lịch trở thành động lực gìn giữ bản Mường đang hiện hữu.