Không đơn thuần là nơi gặp gỡ của những mối tình xưa, chợ tình Khâu Vai (xã Khâu Vai, tỉnh Tuyên Quang) hôm nay đã trở thành một không gian văn hóa đặc biệt - nơi ký ức, phong tục của đồng bào vùng cao tiếp nối qua nhiều thế hệ. Mỗi năm vào tháng Ba âm lịch, Khâu Vai lại rộn ràng trong tiếng khèn, tiếng hát giao duyên và sắc váy rực rỡ của đồng bào các dân tộc.

Từ lời hẹn của tình yêu…

Chợ tình Khâu Vai bắt nguồn từ câu chuyện tình buồn giữa chàng Ba người Nùng và nàng Út người Giáy. Vì những rào cản của dòng tộc và phong tục, họ không thể nên duyên vợ chồng. Trước khi chia xa, hai người hẹn nhau cứ vào ngày 27 tháng Ba âm lịch hằng năm sẽ trở lại Khâu Vai để gặp gỡ, tâm tình.

Lời hẹn năm nào dần trở thành một phiên chợ đặc biệt giữa cao nguyên đá. Người dân trong vùng tìm đến không chỉ để trao đổi hàng hóa, mà để gặp lại người cũ, ôn lại những kỷ niệm đã qua. Theo thời gian, phiên chợ trở thành một nét văn hóa độc đáo hiếm có ở Cao nguyên đá Đồng Văn. 

Điều đặc biệt ở Khâu Vai là cách con người nơi đây đối diện với quá khứ bằng sự bao dung. Người đã có gia đình vẫn có thể đến gặp lại người xưa mà không bị trách móc hay cấm đoán. Với đồng bào vùng cao, tình cảm từng có là điều đáng trân trọng.

Già làng Sùng Mí Nô (ở xã Khâu Vai) cho biết, người dân nơi đây vẫn xem chợ tình như một phần đời sống tinh thần của cộng đồng. “Ngày trước đường đi lại khó khăn, bà con đi bộ từ sáng sớm, mang theo ít rượu ngô, cái bánh để lên chợ. Có người chỉ ngồi bên nhau nói chuyện một lúc rồi lại về. Nhưng năm nào cũng đi. Không phải để bỏ gia đình mà để lòng mình nhẹ hơn, sống tốt hơn với hiện tại,” ông Nô chia sẻ.

Giữa đêm Khâu Vai, khi tiếng khèn ngân lên bên những bếp lửa, khi những câu hát giao duyên vang vọng giữa đá núi, người ta có cảm giác thời gian như chậm lại. Không gian ấy tạo nên vẻ đẹp rất riêng của chợ tình Khâu Vai - nơi tình yêu không chỉ là cảm xúc lứa đôi mà còn là sự sẻ chia, tôn trọng.

... Đến di sản văn hóa của vùng cao

Ngày nay, chợ tình Khâu Vai không chỉ là cuộc hẹn của những mối tình dang dở mà trở thành lễ hội văn hóa đặc sắc, thu hút đông đảo du khách trong và ngoài nước tìm đến trải nghiệm.

Những năm gần đây, cùng với sự phát triển của du lịch, không gian lễ hội được mở rộng với nhiều hoạt động như: trình diễn trang phục truyền thống, hát dân ca, múa khèn, ném pao, đánh yến… Không gian ẩm thực vùng cao với thắng cố, mèn mén, rượu ngô men lá cũng trở thành điểm nhấn hấp dẫn du khách.

Giữa sắc hoa nở trên cao nguyên đá, những thiếu nữ Mông, Giáy, Lô Lô trong trang phục rực rỡ khiến Khâu Vai như một bức tranh văn hóa sống động. Nhưng điều giữ chân du khách không chỉ là cảnh sắc hay lễ hội, mà chính là chiều sâu văn hóa ẩn sau phiên chợ ấy.

Anh Trần Đức Anh (du khách đến từ Thành phố Hồ Chí Minh) tâm sự, anh từng nghĩ chợ tình chỉ là một lễ hội du lịch, nhưng khi đến đây mới cảm nhận được giá trị thật sự. Người dân đến chợ với tâm thế rất tự nhiên, chân thành. Anh thấy ở đó có sự bao dung và một cách ứng xử rất đẹp với tình cảm con người.

Theo Bí thư Đảng ủy xã Khâu Vai Ngô Mạnh Cường, điều địa phương luôn trăn trở làm thế nào để phát triển du lịch nhưng vẫn giữ được hồn cốt nguyên bản của chợ tình. “Khâu Vai không chỉ là sản phẩm du lịch mà còn là di sản văn hóa phi vật thể của cộng đồng. Vì vậy, chúng tôi xác định phải để người dân trở thành chủ thể của lễ hội, giữ gìn những giá trị truyền thống từ nghi lễ, dân ca, trang phục cho đến không gian văn hóa bản địa,” ông Ngô Mạnh Cường cho biết.

Theo ông Ngô Mạnh Cường, địa phương đang từng bước gắn bảo tồn văn hóa với phát triển sinh kế cho người dân thông qua du lịch cộng đồng, quảng bá sản phẩm truyền thống và các hoạt động trải nghiệm văn hóa. Qua đó, người dân không chỉ có thêm thu nhập mà còn thêm ý thức gìn giữ bản sắc dân tộc.

Đêm xuống, tiếng khèn gọi bạn tình dần tan vào núi. Phiên chợ rồi sẽ khép lại, người đi hội lại trở về với cuộc sống thường ngày.

Thời gian qua, phiên chợ ấy vẫn tồn tại như một minh chứng cho sức sống bền bỉ của văn hóa vùng cao. Điều làm nên giá trị lâu bền nhất của Khâu Vai chính là việc nơi đây đã biến những ký ức tưởng như riêng tư của con người thành một di sản văn hóa được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ.